İslâm’ın doğuşunu müteakip 1./7. yüzyılda Müslümanların hâkimiyetine giren Mağrib topraklarında Sünnî, Şiî ve Hâricîlik gibi farklı mezheplere bağlı hanedanlık ve devletler kurulmuştur. Bunlardan bir tanesi olan Şiî İsmâilî anlayışa sahip Fâtımîler, Mağrib’de yer alan İfrîkıye’de 297 (909) yılında kurulmalarının ardından altmış küsür yıl içerisinde Mağrib, Sicilya, Mısır, Suriye ve Hicaz gibi toprakları ele geçirerek İslâm dünyasında etkili bir güce ulaşmıştır. Fâtımî Devletinin siyasî ve askerî alanlarda yakaladığı bu başarıların kökü, ilk halifelerin (Mehdî, Kâim, Mansûr) devleti kurma ve hâkimiyet alanlarını genişletme sürecinde yaptıkları katkılara dayanmaktadır. İsmâilî anlayışa sahip oldukları için tarih boyunca “İslâm’ın muhalifleri” olarak telakki edilen Fâtımîler’in, Mağrib’de kalıcı olmak için ilk Halife Mehdî’den itibaren burada yer alan kabilelere otoritelerini kabul ettirmek adına verdikleri mücadele, ayrıca Batı Akdeniz’de söz sahibi olmak için Endülüs Emevî Devleti ve Bizans İmparatorluğu ile yaşadıkları rekabet çetin ve uzun soluklu olmuştur. Mehdî ve Kâim dönemlerinde Fâtımîler’in gerçekleştirdikleri siyasî ve dinî uygulamaları kabul etmeyen farklı etnik ve mezhebe mensup pek çok kabile büyük isyanlar çıkararak devletin otoritesini sarsmışlardır. Bunlardan bir tanesi olan Hâricî Ebû Yezîd en-Nükkârî isyanı devleti yıkımın eşiğine getirmiştir. Hayatını çalışma konusu edindiğimiz üçüncü Fâtımî Halifesi Mansûr-Billâh, etkileri büyük olan bu isyanı bastırarak Fâtımî Devletini deyim yerindeyse yeniden kurmuştur. Döneminde çıkan bütün isyanları büyük bir kararlılık ve azim ile bastırmayı başaran Mansûr, devleti Mağrib’de yeniden söz sahibi yaparak Endülüs Emevî Devletinin bölgede Fâtımîler aleyhine genişlemesini engellemiştir. Ayrıca Batı Akdeniz’de Bizans İmparatorluğuna karşı başarılı bir mücadele vererek bölgede otoritesini tesis etmiştir. Başarılarını taçlandırmak adına kendi adına nispetle Mansûriye adlı başşehri inşa eden Halife, kısa süren hilâfetinde Sünnî tebaa ile iyi geçinmiş, onların desteğini önemseyici bir politika takip etmiştir. Şahsiyeti ve icraatlarıyla birçok Sünnî müellif tarafından da takdirle karşılanan Halife Mansûr, Fâtımîler’in en dikkat çekici halifeleri arasında yerini almıştır.
The Fātimids During the Period of Caliph Mansūr-Billāh
Following the birth of Islam, dynasties and states affiliated with different sects such as Sunnīte, Shi‘īte and Khāricī were established in the Maghrib lands, which came under the rule of Muslims in the 1./7. century. One of them, the Fātimids, who had a Shi‘īte Ismā‘īlī understanding, reached an influential power in the Islamic world by conquering lands such as Maghrib, Sicily, Egypt, Syria and Hijaz within sixty-odd years after their establishment in 297 (909) in Ifrīqiyya in the Maghrib. The root of these political and military achievements of the Fātimid State is based on the contributions of the first caliphs (Mahdī, Qāim, Mansūr) in the process of establishing the state and expanding the areas of dominance. The strug-gle of the Fātimids, who were regarded as ‘opponents of Islam’ through-out history due to their Ismā‘īlī approach, to impose their authority on the tribes in the Maghrib since the first Caliph al-Mahdī, as well as their rivalry with the Andalusian Umayyad State and the Byzantine Empire in order to have a say in the Western Mediterranean, was arduous and long-lasting. Many tribes belonging to different ethnicities and sects, who did not accept the political and religious practices of the Fātimids during the Mahdī and Qāim periods, shook the authority of the state by organis-ing major rebellions. The rebellion of the Khāricite Abū Yazīd al-Nuqqārī, one of them, brought the state to the brink of destruction. The third Fātimid Caliph al-Mansūr-Billāh, whose life is the subject of this study, suppressed this rebellion, which had great effects, and reestablished the Fātimid State, so to speak. Mansūr, who succeeded in suppressing all the revolts that broke out during his reign with great determination and per-severance, made the state dominant in Maghrib again, thus preventing the Andalusian Umayyad State from expanding in Maghrib to the detriment of the Fātimids. He also successfully fought against the Byzantine Empire in the Western Mediterranean and established his authority in the re-gion. In order to crown his achievements, the Caliph built the capital city named Mansūriyya in his own name, got along well with the Sunnite subjects during his short caliphate, and followed a policy of caring for their support. Caliph al-Mansūr, whose personality and actions were appreciated by many Sunnī authors, took his place among the most remarkable caliphs of the Fātimids.
İÇ SAYFALAR
