Âlemde meydana gelmiş her şeyin Allah tarafından var edilmesi Allah ile âlem arasında bir ilişki bulunduğunu ortaya koymaktadır. Allah’ın âleme tesiri, O’nun fiilleri vasıtasıyla mümkün olduğundan kelâm tarihinde bu ilişki daha çok fiilî sıfatlarla ifade edilmiştir. Eşʻarî mezhebinin fiilî sıfat anlayışını ortaya koymayı amaçlayan bu kitapta ilk olarak “isim, müsemmâ, tesmiye, sıfat ve mevsûf” gibi kavramlar açıklanmış ve mezheplerin bu kavramlar hakkındaki görüşlerinden hareketle ilâhî sıfat anlayışları ele alınmıştır. Devamında Eşʻarî kelâmcılarının ilâhî fiiller hakkındaki görüşleri incelenmiş; bu bağlamda ilâhî zât tasavvuru, O’nun sıfatları ve bu sıfatların Allah’ın fiilleriyle olan ilişkisine yer verilmiştir. Sonrasında ise Allah-âlem ilişkisinin açıklanmasında önemli bir yere sahip olan yaratma fiili ve bu fiille alakalı diğer konular incelenmiştir.
Erken dönem Eşʻarî âlimlerinin eserlerinde yaratma fiili hakkında yeterli bilgi bulunmadığından onların bu mesele hakkındaki görüşlerine daha çok Mâtürîdî kaynaklardan ulaşılmıştır. Mevcut kaynakların analizi ışığında Mâtürîdîlerin tekvin terimiyle ifade ettiği yaratma fiilinin Gazzâlî’den itibaren müteahhir dönem Eşʻarî kelâmcıları tarafından daha yoğun bir şekilde ele alındığı ve kudret sıfatı çerçevesinde açıklanmaya çalışıldığı sonucuna varılmıştır. Kitapta ulaşılan bir diğer önemli sonuç ise Eşʻarî kelâm düşüncesinde Allah’ın âlem üzerindeki tasarrufunda ilim, irade ve kudret sıfatlarının rolü olduğu fakat ilâhî yaratmanın -bir başka deyişle eşyanın varlık sahasına çıkmasının- ancak kudret sıfatının hâdis taalluku ile gerçekleştiği yönündedir. Bu noktada Allah-âlem ilişkisinin daha anlaşılır bir izahı için ilâhî yaratma meselesinin “yaratma süreci” ve “yaratma sonucu” olmak üzere ikili bir tasnifle ele alınması, çalışmanın özgün katkılarından biri olmuştur.
The fact that everything that has happened in the universe is created by God shows that there is a relationship between God and the universe. Since God’s influence on the universe is possible through God’s actions, in the history of kalam, this relationship has been expressed more in terms of God’s attributes of action. This book aims to reveal the Ashʻarī mazhab’s understanding of God’s attributes of action. In this book, firstly, concepts such as “name (ism), named (musammā), naming (tasmiyah), attribute (sifat) and described (mawsuf)” are first explained, and the understanding of divine the attributes is discussed based on the views of the Kalām secs on these concepts. This included the concept of the divine essence, its attributes and the relationship of these attributes to God’s actions. Finally, the act of creation which plays an important role in explaining the relationship between God and the universe, and other issues related to this act were examined.
Since the works of the early Ash‘arī scholars works do not provide sufficient elaboration on the act of creation, their perspectives on this matter were primarily traced through Māturīdī sources. The analysis of the available texts shows that the act of creation, referred to as takwīn by the Māturīdīs, was more extensively discussed by later Ash‘arī theologians, especially after al-Ghazālī, and was predominantly interpreted within the framework of the attribute of divine power (qudrah). Another key finding of this study is that, within Ash‘arī theological thought, the divine governance of the universe is explained in terms of attributes of knowledge (ʿilm), will (irādah) and power (qudrah). However, the act of divine creation – i.e. the actualisation of entities into existence – is considered possible only through the temporal attachment (ḥādith ta‘alluq) of qudrah. In this context, for a clearer explanation of the relationship between Allah and the universe, the study proposes a dual classification of divine creation into “the process of creation” and “the result of creation”, which constitutes one of the original contributions of this work.
Keywords: Kalām; Ash‘ariyya; Attribute; Attribute of Action; Creation
İÇ SAYFALAR
