Medeniyetlerin kavşağında, Mısır, Yunan, Mezopotamya, İran medeniyetlerinin kesiştiği bir yerde Akdeniz havzasının güneydoğunda yer alan Arap Yarımadası hem Arapların hem Arapçanın hem de son semâvî din İslâm’ın çıktığı dünyanın en büyük yarımadası olarak bilinen daha çok çöllerle kaplı bir bölgedir. Tarihteki en önemli atılımlarını İslâm’la gerçekleştiren Araplar İslâmî fetihler döneminde belki de en büyük güçleri olan dillerinden ve el-Cezîra dedikleri yarımadanın stratejik konumundan, çölden ve bedevî ruhundan, her şeyden önemlisi de inançlarından güç alarak yarımadanın kuzey, kuzeydoğu, daha çok da Kuzey Afrika üzerinden Avrupa’nın içlerindeki Pirenelere kadar uzanan bir istikamette kuzeybatı yönünde yayıldılar. Çok kısa denebilecek bir sürede Çin Seddi’nden Pirenelere kadar üç kıtaya yayılan bölgeye hâkim olan Müslüman Arapların İslâm’ın kattığı ivmeden çeşitli açılardan yararlanmış olsalar da özellikle ilk dört halife döneminde din ve devlet bağlamında yakalanan özgün bir devlet, siyaset ya da yönetim düzeni ortaya koymada başarısız oldular. Zamanla hilafetin saltanata dönüşerek yönetim nüfuzlu aile ve bireylerin eline geçerken daha sonraki dönemlerde Araplarla birlikte aynı inanç, kültür, siyaset ve coğrafya potasında karışan İranlılar, Türkler, Kürtler, Berberiler ve diğerleri de bu noktada dikkate değer bir değişiklik yapmadı. Bununla birlikte İslâm’ın kattığı ivme, batıdaki Endülüs’te önemli bir sanatsal, kültürel ve bilimsel bir atılım doğururken doğuda Abbâsîler döneminde bu sanatsal, kültürel, bilimsel atılımın bir ifadesi olarak Beytulhikme gibi önemli kurumlar ortaya çıktı. İslâm’ın getirdiği şartlarda hilafetin yerini saltanatın aldığı süreçte belki de bedevî ruhundan kaynağını alan Haricî, Şiî, buna bağlı olarak da Abbâsî, Fatimî muhalefeti doğdu. Ancak Fatimîler bağlamında hilafet imamete dönüşse de saltanat noktasında değişen bir şey olmadı. Öyle ki bir ara biri Bağdat, biri Kahire, biri Kurtuba’da olmak üzere bir anda üç halife ortaya çıktı. Abbâsî devletinin güç kaybettiği süreçte halifenin yanında sultanlar varlık gösterirken bir yandan Haçlı Seferleri bir yandan da Moğol akınları hilafetin sonunu getirmekle kalmadı aynı zamanda Arapların tarih sahnesinden yüzyıllar boyunca çekilmesine neden oldu. Özellikle Osmanlı yönetimi altında istikrarının yanı sıra güvenlik ve toprak bütünlüğü sağlanan Arap ülkelerinde Napolyon’un Mısır Seferi ve Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın Mısır’da yönetimi ele geçirmesiyle birlikte belki de Avrupalılarla başlayan etkileşim sonucunda 19 yüzyıl sonları ve 20. yüzyıl başlarında etkili olan, Arap Rönesansı olarak bilinen nahda dönemine girildi. Özellikle geçmişle bağların güçlenerek Arap dili, Arap şiiri ve Arap kültürünün öne çıkmasını sağlayan bir aydınlanma süreci sayılan Arap Rönesansına ek olarak Araplar 20. yüzyılda iki önemli fırsat yakaladı; bölük pörçük olsa da şöyle ya da böyle 22 bağımsız Arap ülkesinin kurulması ve Arap ülkelerinde petrolün bulunarak ticari bir meta olarak satışa çıkarılması sonucunda bölgede güçlü ekonomilerin ortaya çıkması. Ancak Araplar çeşitli nedenlerle 21. yüzyıla kendini yenileyememiş, demokrasiye geçmeyi başaramamış, müstebit ve baskıcı diye nitelendirilen rejimlerle girdi. Böylece bu rejimlerin doğurduğu şartlarda insan hakları, demokrasi, ifade ve .rgütlenme .zgürlüğün yokluğu, ekonomik sıkıntılar, işsizlik ve yolsuzlukların da etkisiyle 21. yüzyılın ilk 10 yılı geçer geçmez bölgede Arap Baharı olarak bilinen sokak gösterileri ve olaylar patlak verdi. Bu olaylar ülkeden ülkeye sıçrarken her ülkede ayrı bir sonuç doğurdu. Bu da Irak’ın ABD ve müttefikleri tarafından işgal edilmesiyle sarsılan Arap devleti olgusunu tartışmaya açtı. Bu bağlamda öyle anlaşılıyor ki Arapların henüz İslâm’la olan serüvenleri bitmediği gibi iktidara talip bir din olarak İslâm da serbest bir ortamda tartışılamıyor ve İslâmî muhalefet diye nitelenebilecek güçlerin önü açılmıyor. Bu durum bu ülkelerde bir tıkanmaya yol açarken Arap-İsrail Anlaşmazlığı bağlamında henüz kalıcı ve onurlu bir barışa varılamamış olması da bu ülkelerin geleceğini tehdit eden bir meydan okuma olarak duruyor. Bu arada güçlü denebilecek birçok Arap ekonomisinin dayandığı petrol ve petrolün geleceği belirleyici bir etken olarak etkisini sürdürürken tatlı su yoksunu Arap bölgesindeki önemli nehirlerin başka ülkelerden doğuyor olması ve kaynak ülkelerin bu nehirler üzerinde çeşitli projeler yürütmesi bu nehirlere kıyıdaş Arap ülkelerinin “su güvenliği”ni tehdit ediyor.
Anahtar Kelimeler: Araplar, İslâm, Arap Yarımadası, Su, Petrol, Arap-İsrail Anlaşmazlığı, Arap Baharı
Located in the southeast of the Mediterranean basin at the crossroads of civilizations, where Egyptian, Greek, Mesopotamian and Iranian civilizations intersect, the Arabian Peninsula is a region mostly covered with deserts, known as the world’s largest peninsula where both Arabs, Arabic and the last divine religion Islam emerged. The Arabs, who made their most important breakthroughs in history with Islam, took strength from their language, which was perhaps their greatest power during the Islamic conquest period, the strategic location of the peninsula referred to as al-Jazeera, the desert and the Bedouin spirit, and most importantly their beliefs, and spread in a northwesterly direction in a direction extending from North Africa to the Pyrenees in the interior of Europe. Although the Muslim Arabs, who dominated the region that spread from the Great Wall of China to the Pyrenees in a very short period of time and spread over three continents, benefited from the momentum provided by Islam in various ways, they were unsuccessful in creating an original state, politics or administrative system that was captured in terms of religion and state, especially during the period of the first four caliphs. In time, the caliphate turned into a sultanate and the administration passed into the hands of influential families and individuals, while the Iranians, Turks, Kurds, Berbers and others who mixed with the Arabs in the same crucible of belief, culture, politics and geography in later periods did not make any significant changes in this regard. However, the momentum provided by Islam gave birth to an important artistic, cultural and scientific breakthrough in Andalusia in the west, while important institutions such as the Baytulhikme emerged as an expression of this artistic, cultural and scientific breakthrough in the east during the Abbasid period. In the process where the caliphate was replaced by the sultanate under the conditions brought by Islam, the Kharijite, Shiite, and consequently Abbasid and Fatimid oppositions, perhaps originating from the Bedouin spirit, emerged. However, although the caliphate turned into an imamate in the context of the Fatimids, nothing changed in terms of the sultanate. So much so that at one point three caliphs emerged at once, one in Baghdad, one in Cairo and one in Cordoba. While the sultans existed alongside the caliph during the period when the Abbasid state lost power, the Crusades on the one hand and the Mongol raids on the other not only brought the end of the caliphate but also caused the Arabs to withdraw from the stage of history for centuries. In Arab countries, where stability, security and territorial integrity were achieved especially under Ottoman rule, perhaps as a result of the interaction with Europeans that started with Napoleon’s Egyptian Campaign and Muhammad Ali Pasha’s seizure of power in Egypt, the Arab Renaissance, known as the nahda period, which was effective in the late 19th and early 20th centuries, entered. In addition to the Arab Renaissance, which was considered an enlightenment process that strengthened ties with the past and brought the Arabic language, Arabic poetry and Arabic culture to the fore, the Arabs had two important opportunities in the 20th century; the establishment of 22 independent Arab countries, albeit in pieces, and the emergence of strong economies in the region as a result of the discovery of oil in Arab countries and its sale as a commercial commodity. However, for various reasons, the Arabs entered the 21st century with regimes that could not renew themselves, could not transition to democracy and were described as despotic and oppressive. Thus, under the conditions created by these regimes, including the absence of human rights, democracy, freedom of expression and organization, economic difficulties, unemployment and corruption, street demonstrations and incidents known as the Arab Spring broke out in the region as soon as the first decade of the 21st century had passed. These events spread from country to country and produced different results in each country. This opened up the Arab state phenomenon, which was shaken by the occupation of Iraq by the US and its allies, to discussion. In this context, it seems that the Arabs’ adventures with Islam have not yet ended, and Islam, as a religion aspiring to power, cannot be discussed in a free environment, and the way is not opened for forces that can be described as Islamic opposition. While this situation causes a deadlock in these countries, the fact that a permanent and honorable peace has not yet been reached in the context of the Arab- Israeli Conflict remains a challenge that threatens the future of these countries. Meanwhile, while oil, on which many powerful Arab economies are based, and its future continue to be a determining factor, the fact that important rivers in the Arab region, which lacks fresh water, originate in other countries and that the source countries are carrying out various projects on these rivers threatens the “water security” of some Arab countries.
Keywords:Arabs, Islam, Arabian Peninsula, Water, Oil, Arab-Israeli Conflict, Arab Spring
İÇ SAYFALAR
