İnsanlar iradeyi bilinçli bir şekilde kullanma yetisinin yalnızca kendilerine verilmesinden ziyade; iradenin mahiyetini, sorumluluk alanını ve sınırlarını çağlar boyunca hep merak etmiş, mezkûr sorular çerçevesinde çeşitli fikirler üretmiştir. Bu bağlamda onlar: “irade alelâde bir bilişsel süreç mi yoksa ilâhi ödül ve cezaya ulaşma aracı mı? Peki, insan tamamen özgür müdür? Eğer tam bir hürriyete sahipse iradesi sonucu ortaya çıkan fiillerin sahibi kimdir? Fiillerinin neticesinde kaderini kendisi mi belirlemektedir yoksa Allah’ın çizdiği yoldan mı gitmektedir?” gibi sorulara ikna edici cevaplar aramışlardır. Bu sebeple iradeyle işlenen fiillerin, kime ait olduğu hususu düşünce tarihinde sürekli varolan, anlaşılması zor ve kapsamlı bir konu olarak önemini sürekli korumuştur. Zihin bulanıklığına neden olan bu durum ef‘âl-i ibâd ve iradenin insana mı yoksa Allah’a mı ait olduğu değil, kaderinin şekillenmesinde insanın bilişsel sürece ne denli etki ettiği, Allah’ın kudreti ve iradesinin yanında kulun kudret ve iradesinin işlevsel olup olmadığı meselesidir. Bu bakımdan zikredilen konular üzerinde her filozof, fikir akımı ve mezhep âlimi kendi görüş ve tarikine göre cevaplar aramıştır. İşte bu âlimlerden birisi de Şîa’nın velûd âlimlerinden İbnü’l-Mutahhar el-Hillî olmuştur. O yazdığı çeşitli eserleriyle insan hürriyeti üzerine açıklamalarda bulunmuş ve konuyu kendi ekolü çerçevesinde derinlemesine incelemeye gayret etmiştir. el-Hillî’nin yaşadığı dönemin siyasî olayları ve mezhebî vâkıaları fikrî anlayışına yönelik etkileri açısından son derece önem taşımıştır. Müntesibi olduğu usûlî ekolün getirdiği aklî çözümleme yöntemi sayesinde insan hürriyetinde özgürlükçü bir yaklaşımı kabul etmiş, insanın kendi fiillerinin sahibi olduğu sonucuna ulaşmıştır. el-Hillî’nin özgür irade ve kudrete sahip insan tasavvuru onların eylemlerini gerçekleştirmedeki ihtiyârını ortaya koyması açısından hareket kabiliyeti sağlamıştır. Bu çerçevede el-Hillî görüşlerinde Mu‘tezilenin fikirlerinden faydalanmış, sünnî düşüncenin insan hürriyeti fikrine ise Eş‘arî’liğin açıklamaları üzerinden tenkitlerde bulunmuştur. Özellikle Eş‘arî’liğin kesb ve fiil anlayışına yönelik ifadeleri, insan fiillerine yönelik teorisini daha anlaşılır kılmıştır. Ayrıca ortaya koyduğu düşünceleri şiî kelâm düşüncesinin eklektik bir yapıya evrilmesine tesir etmiştir.
For centuries, people have always wondered about the nature of will,
its responsibilities, and its limits, rather than simply granting the ability
to use it consciously. They have generated various ideas around these
questions. In this context, is will an ordinary cognitive process or a
means of attaining divine reward and punishment? Is humanity completely
free? If it possesses complete freedom, who owns the actions
resulting from its will? Do they determine their own destiny as a result
of their actions, or do they follow the path charted by God? They have
sought convincing answers to such questions. Therefore, the question
of who owns the actions committed through will has consistently persisted
in the history of thought, maintaining its importance as a complex
and comprehensive topic. This situation which causes confusion,
is not only about whether acts of worship and will belong to humans or
to God, but also about the extent to which human cognitive processes
influence the shaping of destiny, and whether the power and will of
servants are functional alongside God’s power and will. In this regard,
every philosopher, intellectual movement, and scholar of the school of
thought sought answers based on their own perspectives and paths.
One of these scholars was Ibn al-Mutahhar al-Hilli, one of the most prolific
scholars of the Shia school. He expounded on human freedom in
various works and endeavored to thoroughly examine the subject within
the framework of his own school. The political events and sectarian
events of al-Hilli’s time were of great importance in terms of their impact
on his intellectual understanding. Thanks to the rational analysis
methodology introduced by the Usul school to which he adhered, he
adopted a libertarian approach to human freedom and concluded that
humans are the owners of their own actions. Al-Hilli’s conception of
humans as endowed with free will and power provided the capacity to
demonstrate their discretion in carrying out their actions. In this context,
al-Hilli drew on the ideas of the Mu’tazilah in his views and criticized
the Sunni concept of human freedom through the Ash’arite explanations.
In particular, his statements regarding the Ash’arite understanding
of acquisition and action made his theory of human actions
more understandable. Furthermore, his ideas influenced the evolution
of Shi’ite theological thought into an eclectic structure.
Keywords: Imamıyya; Ibn al-mutahhar al- Hilli; destiny; Will; Human
Acts
İÇ SAYFALAR
