Abbâsîler Döneminin Ünlü Kadın Siması Zübeyde bint Caʻfer
İslamın altın çağı kabul edilen Abbâsîlerin ilk asrında İslam medeniyeti, sosyal, kültürel, ekonomik ve sanatsal açılardan büyük gelişim göstermiştir.
Bu gelişim toplumun her kesimiyle beraber toplumun yarısını oluşturan kadınları da etkilemiştʻir. Bu dönemde kadınlar, sosyal ve siyasal
hayatta daha görünür olmuşlardır. Abbâsî döneminin önemli figürlerinden olan Zübeyde bint Caʻfer, sosyal ve siyasal hayatta devrin imkânlarını en iyi düzeyde kullanan kadınlardan biridir. Soyu Hz. Peygamber (s.a.v.)’a dayanan Haşimoğlu sülalesinden gelen Zübeyde, halife torunu, halife eşi ve halife annesi olan bir prensestir. Kendine has hazinesi olup, mal varlığını yaşamı boyunca hayır işlerinde kullanmıştır. Ayn-ı Zübeyde olarak anılan Mekke’ye su taşıyan kanalların inşası ve hac yolunda hacılar için konaklama yerlerinin temini için hatırı sayılır meblağlar harcamıştır. Yaptırdığı hayır kurumları ile adı yüzyıllar boyu ile yâd edilmiştir. Zübeyde’nin ismini yaşatan diğer bir olgu ise halife Hârûn Reşîd ile yaşadıkları aşktır. Zekâsı ve güzelliği ile ün yapmış olan Zübeyde, hırsları, kıskançları ve tutkuları ile Hârûn Reşîd’i her zaman etkilemeyi başarmıştır. Hârûn Reşîd, Zübeyde için şiirler yazmış, ilim meclislerine onu
da dâhil etmiş, devlet ile ilgili kararlarda ferasetine güvenmiştir. Onların bu aşkları, dönemin popüler akımı şiire ve Binbir Gece Masallarına yansıyarak kuşaktan kuşağa aktarılmıştır. Bağdat’ın ihtişamlı günlerinden masalların yer aldığı ve Hârûn Reşîd devrini de bizlere anlatan Binbir Gece Masalları, toplumun kültürel belleğine girmiş ve Zübeyde bint Caʻfer’i on üç anlatıda bizler için betimlemiştir. Bir biyografi çalışması olarak hazırlanan bu tezde, Zübeyde bint Caʻ- fer’in şahsiyeti, düşünceleri, yaşadığı döneme etkileri ve Arap literatürüne yansımaları çalışılmıştır. Bu sayede sadece siyasal tarihe değil halkların algısına da yerleşen bir Zübeyde figürü ortaya konulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Abbâsîler; İslam medeniyeti; kadın; şiir; Binbir Gece Masalları; Zübeyde bint Caʻfer
The Leading Female Figure of the Abbasid Period
Zubaydah bint Jaʻfar
Islamic civilization experienced remarkable social, cultural, economic,
and artistic development during the early Abbasid era, often described
as the Golden Age of Islam. This transformation influenced all segments
of society, including women, whose visibility in political and social life
increased significantly. Among the notable women of this period, Zubaydah
bint Ja‘far stands out as a figure who utilized the opportunities
of her time with exceptional effectiveness.
A member of the Hashimite family descending from the Prophet (pbuh),
Zubaydah was a princess-the granddaughter, wife, and mother of caliphs.
She possessed her own treasury and dedicated a substantial part of
her wealth to charitable works. One of her most enduring contributions
was the construction of the water channels supplying Mecca—known as
Ayn-i Zubaydah-and the establishment of accommodations along pilgrimage
routes. Through these efforts, her name was preserved in public
memory for centuries.
Another aspect that sustained her fame was her celebrated relationship
with Caliph Hārūn al-Rashīd. Renowned for her intelligence and
beauty, Zubaydah influenced the caliph through her ambition, insight,
and strong character. Their relationship, reflected in poetry and in the
tales of One Thousand and One Nights, became an integral part of the
literary imagination of later generations. The narratives of One Thousand
and One Nights, which depict the grandeur of Baghdad and the
era of Hārūn al-Rashīd, include thirteen stories that portray Zubaydah’s
figure.
This biographical study examines Zubaydah bint Ja‘far’s personality,
ideas, influence on her period, and representation in Arabic literature,
revealing a figure rooted not only in political history but also in the
cultural memory of society.
Keywords: Abbâsîds; Islamic civilization; woman; poetry; One Thousand
and One Night Tales; Zubaydah bint Jafar
İÇ SAYFALAR
