Bu çalışma, İslâm düşünce tarihinde özellikle tefsir ve dil ilimlerindeki yetkinliğiyle tanınan Zemahşerî’nin fıkıh usulü anlayışını, itikadî kabulleri ve fıkhî yorumları çerçevesinde incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, Mu‘tezilî-Hanefî kimliğine sahip Zemahşerî’nin usûlî yaklaşımını ortaya koymak ve akıl, nakil, maslahat ve adalet arasındaki ilişkiyi fıkhî düşüncesi bağlamında değerlendirmektir. Nitel araştırma yönteminin benimsendiği çalışmada literatür taraması, doküman analizi ve hermenötik yorumlama tekniklerinden yararlanılmıştır. Başta el-Keşşâf ve Ruûsü’l-Mesâil olmak üzere müellifin eserleri temel kaynak olarak incelenmiştir. İlk bölümde hüsün-kubuh, akıl ve salah-aslah kavramları ele alınmış; ikinci bölümde Kitap, sünnet, icmâ, kıyas, ictihad, istihsan, maslahat ve örf gibi deliller ile lafız teorisi ve teklifî hükümler değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde ise Zemahşerî’nin fıkhî yaklaşımının karakteristik özellikleri analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda Zemahşerî’nin aklı bağımsız bir hüküm kaynağı olarak konumlandırmadığı, bununla birlikte dinî metinlerin yorumlanmasında aklî çıkarımlara önemli bir işlev yüklediği belirlenmiştir. Ayrıca onun maslahat, kolaylık, toplumsal fayda, dil kuralları ve kıraat farklılıklarını dikkate alan bütüncül bir yorum yöntemi benimsediği ortaya konulmuştur. Çalışma, Zemahşerî’nin mezhep taassubunu aşan, tahkike dayalı ve çok yönlü fıkhî yaklaşımının, klasik İslâm hukuk düşüncesinin anlaşılmasına katkı sunduğunu ve çağdaş fıkhî problemlerin değerlendirilmesinde önemli metodolojik imkânlar taşıdığını göstermektedir.
Anahtar Kelimeler: Zemahşerî; Fıkıh Usulü; Mu‘tezile; Hüsün-Kubuh; Maslahat
Al-Zamakhsharī’s Understanding of Islamic Legal Theory
This study examines the understanding of Islamic legal theory developed
by al-Zamakhsharī, a prominent scholar renowned for his contributions
to Qur’anic exegesis and Arabic linguistics, within the framework
of his theological commitments and juristic interpretations. Its
primary objective is to investigate how his Mu‘tazilite theological orientation
and affiliation with the Hanafī school shaped his legal methodology,
particularly regarding reason, revelation, justice, and public
interest. Employing a qualitative research approach, the study utilizes
literature review, document analysis, and hermeneutical interpretation,
focusing primarily on al-Kashshāf and Ruʾūs al-Masāʾil. The first
chapter explores the concepts of moral goodness and evil (ḥusn-qubḥ),
reason, and righteousness (ṣalāḥ-aṣlaḥ). The second investigates the
principal sources of Islamic law, methods of legal reasoning, linguistic
interpretation, and normative rulings. The third analyzes the distinctive
characteristics of al-Zamakhsharī’s jurisprudential thought. The
findings indicate that although al-Zamakhsharī does not regard reason
as an independent source of legal authority, he assigns it a significant
role in interpreting revealed texts. His methodology emphasizes public
interest, legal facilitation, social welfare, linguistic analysis, and variant
Qur’anic readings. The study concludes that his critical, multidimensional
approach transcends rigid sectarian boundaries and offers valuable
methodological insights into classical Islamic legal thought and
contemporary jurisprudential discussions.
Keywords: Al-Zamakhsharī; Islamic Legal Theory; Mu‘tazila; Moral
Goodness and Evil; Maṣlaḥa
İÇ SAYFALAR
