Giriş, dört bölüm ve sonuçtan oluşan bu çalışmada Ebû Tâlib el-Mekkî’nin (ö. 386/996) bilgi anlayışı çerçevesinde tasavvufun dinî ilimler arasındaki yeri ortaya konulmaya çalışılacaktır. Ebû Tâlib el-Mekkî, erken dönem tasavvuf tarihinin önde gelen müelliflerinden biri olarak, Kûtü’l-Kulûb adlı eserinde tasavvufun gelişim seyrini hadis, fıkıh, kelâm, tefsir gibi diğer din ilimlerine ve bid‘at olarak tavsif ettiği birtakım zümrelere yönelik eleştirisi üzerinden anlatmaktadır. Bu çerçevede Mekkî, tasavvufun Hz. Peygamber’den beri var olan bir “ilim” olduğunu, çeşitli isimler aldığını ancak hiçbir zaman bu ilmin hedefinin değişmediğini dile getirmekte ve daha sonra teşekkül eden diğer dinî ilimler için tasavvufun asıl mesabesinde olduğunu öne sürmektedir. Bu çalışmada Ebû Tâlib el-Mekkî’nin bilgi anlayışı, çeşitli başlıklar altında tasnif edilecek ve onun tasavvuf anlayışının oluşmasında nasıl bir etkiye sahip olduğu soruşturulacaktır. Çalışmanın ilk bölümünde Mekkî’nin bilgi anlayışı ile bilgiyi elde etme vasıtaları ve yöntemi hakkındaki düşünceleri ortaya konulmuş, böylelikle Mekkî’nin, tasavvufun ilim olarak tedvin edilme sürecine katkısı tespit edilmiştir. İkinci bölümde, Kûtü’l-Kulûb’den hareketle Mekkî’nin ilim tasnifleri tespit edilmiştir. Yine bu bölümde, çalışmanın asıl konusu olan Mekkî’nin din ilimlerine yönelik eleştirisi hakkında genel bir çerçeve sunulmuştur. Bu kapsamda Mekkî’nin, din ilimlerini temelde “selef tarafından bilinen” ve “sonradan ortaya çıkan” olmak üzere iki kısımda ele aldığı görülmüştür. Üçüncü ve dördüncü bölümde ise genel itibariyle Mekkî’nin, Serrâc ve Kelâbâzî gibi erken dönem sûfîleri ile ortak yönlerine değinilerek hicrî IV. asra hâkim olan tasavvuf anlayışı ve Mekkî’nin tasavvuf ilmi hakkındaki kanaati ele alınmıştır. Bu çerçevede özellikle tasavvufun kaynakları, tasavvuf âdâbı, semâ‘, vecd, mûsiki, şatahât gibi konularda sûfîlerin görüşleri ile Mekkî’nin yakîn ilmi ve makamları hakkındaki düşüncelerine yer verilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Ebû Tâlib el-Mekkî; Kûtü’l-Kulûb; Yakîn; İlk Dönem Tasavvufu; Teşekkül Dönemi; Dinî İlimler; İlimler Tasnifi
From Zāhır to Bātın
The Development of Religious Sciences and Sufism within the
Context of Understanding of Knowledge of Abu Talib al-Makki
(EN) This study, consisting of an introduction, four chapters, and a conclusion,
will attempt to clarify the place of Sufism among the religious
sciences within the context of Abu Talib al-Makki’s (d. 386/996) understanding
of knowledge. As one of the leading authors in early Sufi
history, Abu Talib al-Makki describes the development of Sufism in his
work Kûtü’l-Kulûb through his criticism of other religious sciences such
as hadith, fiqh, kalam, and tafsir, as well as certain groups he describes
as bid’ah. In this context, al-Makkī states that Sufism is a “science”
that has existed since the time of the Prophet, that it has taken various
names but that the goal of this science has never changed, and that
Sufism is the original source of other religious sciences that emerged
later. This study will classify Abu Talib al-Mekki’s understanding of
knowledge under various headings and investigate how it influenced
the emergence of his understanding of Sufism.
The first section of the study presents al-Makkī’s understanding of
knowledge and his thoughts on the means and methods of acquiring
knowledge, thereby identifying al-Makkī’s contribution to the process
of codifying Sufism as a science. In the second section, Mekkî’s classifications
of knowledge are identified based on Kûtü’l-Kulûb. This section
also provides a general framework for the main subject of the study,
which is Mekkî’s criticism of religious sciences. In this context, it is seen
that Mekkî basically deals with religious sciences in two parts: “known
by the predecessors” and “emerging later.” The third and fourth chapters
generally address the prevailing understanding of Sufism in the
fourth century hijri and Mekkî’s views on about the science of sufism
touching upon his commonalities with early Sufis such as Serrâc and
Kelâbâzî. Within this framework, the views of Sufis on topics such as
the sources of sufism, sufi etiquette, sema, ecstasy, music, and shatahat
are presented alongside Mekkî’s thoughts on the science of certainty
and spiritual stations.
Keywords: Abû Tâlib al-Makkî; Qût al-qulûb; Yakīn; Early Period of
Sufism; Formative Period; Religious Sciences; Classification of Sciences
İÇ SAYFALAR
