Sözdizimi/nazım, Kur’ân’ın i‘câzı meselesiyle doğrudan irtibatlı olduğu için İslâmî ilim geleneğinde Arap belâgatı/edebiyatı, tefsir ve kelam gibi disiplinlerin ortak ilgi alanı olmuştur. Câhız’dan (ö. 255/869) itibaren i‘câzın temel yönü olarak ön plana çıkarılan sözdizimi, Abdülkâhir Cürcânî’ye (ö. 471/1078-79) kadar önemli aşamalar kaydetmiştir. İskâfî’nin (ö. 420/1029) lafzen benzer ayetler özelinde ortaya koyduğu birikim, söz konusu gelişimin önemli ve somut klasik tezahürlerinden biridir. Lafızları itibariyle birbirlerine benzeyen ancak takdîm-tehîr, zikir-hazif, tarîf-tenkîr, idmâr-izhâr ve fasıl-vasıl gibi noktalardan farklılaşan Kur’ân ayetlerini inceleyen lafzî müteşâbih çalışmaları erken dönemden itibaren başlamıştır. Kurrâ ve hafızların benzer ayetleri birbirine karıştırmalarını önlemek ve hıfzı kolaylaştırmak maksadıyla konuyla ilk olarak kıraat âlimleri ilgilenmişlerdir. Bu bağlamda yedi kıraat imamlarından Kisâî (ö. 189/805), Müteşâbihü’l-Kur’ân adlı eseriyle konuya dair ilk müstakil eseri telif etmiştir. Bu ilk çalışmalar lafzî müteşâbih ayetleri sadece bir araya getirirken onları açıklama hususunda herhangi bir hedef gütmemiştir. Hatîb el-İskâfî (ö. 420/1029) Dürretü’t-tenzîl ve ğürretü’t-tevîl eseriyle bu konudaki ilk müstakil çalışmayı yaparak lafzen müteşâbih ayetlerin birbirlerinden farklılaşma gerekçelerini irdelemiş ve kendisinden sonra oluşacak bir literatüre öncülük etmiştir. İskâfî, bu eserinde lafzî müteşâbih ayetleri Mushaf tertibine uygun olarak ayrıntılı bir tahlile tabi tutmuştur. Ayetlerin takdîm-tehîr, zikir-hazif, tarîf-tenkîr, idmâr-izhâr, tekrar, tekit, atıf harflerinin kullanımı, isim-fiil kullanımı ve fasıl-vasıl gibi sözdizimi uygulamaları noktasından farklılaşma gerekçelerini irdeleyen eser önemli bir sözdizimi incelemesidir. Ancak Dürretü’t-tenzîl eseri ve lafzî müteşâbih çalışmalarının sözdizimiyle irtibatları literatürde yeterli derecede kurulamamıştır. Bundan dolayı Dürretü’t-tenzîl eserini ve netice itibariyle lafzî müteşâbih literatürünü sözdizimi geleneğinin bir parçası haline getirmek çalışmanın temel amacıdır.
Anahtar Kelimeler: Arap Dili ve Belâgatı; Hatîb el-İskâfî; Sözdizimi; Dürretü’t-tenzîl; Lafzî Müteşâbih
Since syntax (naẓm) is directly related to the issue of the Qur’an’s iʿjāz
(inimitability), it has been a shared area of interest among various disciplines
in the Islamic scholarly tradition, such as Arabic rhetoric/literature,
tafsīr and kalām. From the time of al-Jāḥiẓ (d. 255/869) onward,
syntax has been highlighted as a central aspect of iʿjāz, and it underwent
significant development up to the era of ʿAbd al-Qāhir al-Jurjānī (d.
471/1078-79). The contributions of al-Iskāfī (d. 420/1029), particularly
concerning verbally similar verses, represent one of the key and concrete
classical manifestations of this intellectual trajectory. The works
of verbally similar (mutashabih), which are studies verses of the Qur’an
that are similar to each other in terms of their words, but differ from
points such as precedence-postponing, citing-ruling out, definiteness-indefiniteness,
secretion-display and seperation-hyphenation, began from
an early period. The scholars of qiraah first dealt with the subject in
order to prevent the qurra and hafiz from confusing similar verses and
to facilitate memorization. In this context, Kisāī (d. 189/805), one of
the imams of the seven qiraah, has compiled the first independent work
on the subject with his work named Mutaşabih al-Kuran. These early
studies did not aim at explaining the verbally similar verses while merely
bringing them together. Hatib al-Iskāfī (d. 420/1029) made the first
independent work on this subject with the work Durrat at-tanzīl and
Gurrat at-tawīl and examined the reasons for the differentiation of the
verses of verbally similar and pioneered a literature that will be formed
after him. In this work, Isqafi has subjected a detailed analysis of verbally
similar verses in accordance with the Mushaf scheme. The work
that examines the reasons for differentiation of verses from the point
of syntax applications such as precedence-postponing, citing-ruling out,
definiteness-indefiniteness, secretion-display, repetition, reiteration, reference
letters, noun-verb usage and seperation-hyphenation is an important
syntax analysis. However, Durrat at-tanzīl’s work and verbally
similar’s work have not been adequately established in connection with
syntax in the literatüre. Therefore, it is the main purpose of the study to
make the work of Durrat at-tanzīl and, consequently, the verbally similar
literature a part of the syntax tradition.
Keywords: Arabic Language and Rhetoric; Hatib al-Iskāfī; Syntax; Durrat
at-tanzīl; Verbally Similar (Mutashabih)
İÇ SAYFALAR
