XIII. yüzyılın son çeyreği ile XIV. yüzyılın ilk yarısında yaşamış, Memlükler Devleti’nin idaresi altında Mısır’ın farklı bölgelerinde kâtiplik, denetleme ve idarecilik görevlerinde bulunmuş olan Şihâbüddîn Ahmed b. Abdülvehhâb en-Nüveyrî’nin uzun yıllar sürdürdüğü vazifeleri sırasında edindiği tecrübe ve birikimi sonrasında XIV. yüzyılın ilk çeyreğinde Arapça olarak kaleme aldığı ve Nihâyetü’l-Ereb fî Fünûni’l-Edeb ismini verdiği ansiklopedik eseri temelde; kâinat, insan, hayvanlar, bitkiler ve tarihe dair beş fenne ayrılmış ve insana dair fen içerisinde de mûsikî sahasıyla ilgili geniş bir malumata yer verilmiştir. Nüveyrî eserinin ilgili bölümü içerisinde öncelikle İslam’da mûsikînin hükmü meselesini ele almış, mûsikînin ve mûsikî âletleri çalmanın haram veya mubah olduğunu düşünenlerin birbirlerine karşı Kur’ân-ı Kerîm’den, Hz. Peygamber’in sünnetinden, ashâbın, tâbiînin ve mezhep imamlarının sözlerinden getirdikleri delilleri aktarmış sonrasında semâ‘ın kısımları ve illetlerini, semâ‘ın beraberinde bulunması sebebiyle semâ‘ı haram kılan ârızî sebepleri, semâ‘ın etkilerini ve âdâbını açıklayarak sahâbe ve tâbiînden, mezhep imamlarından, âbid ve zâhid kimselerden, halîfe ve halîfe çocuklarından, eşraf ve ulemâdan, toplumun ileri gelenleri, devlet büyükleri ve komutanlardan olup teganni eden veya dinleyici olarak mûsikî icrâ edilen ortamlarda bulunan kimselerden, Farsların yapmış oldukları Farsça güfteli besteleri öğrenerek bu bestelere Arapça güfteler giydirip icrâ eden mûsikîşinaslardan ve o icrâcılardan bu besteleri öğrenen musikişinaslardan ve gınâ ile şöhret bulmuş profesyonel erkek mûsikîşinaslardan bahsetmiştir. Nüveyrî bu meselelerin ardından kadın mûsikîşinaslar (kayneler) hakkındaki haberleri aktarmış, mûsikîşinasların bilmeleri gereken bazı hususlardan, gınâ, kadın mûsikîşinaslar ve bazı mûsikî âletleri hakkında söylenilen şiirlerden örnekler vererek mûsikî bahsini sonlandırmıştır. Bu çalışmada öncelikle Nihâyetü’l-Ereb’in mûsikîye dair 335 sayfalık Arapça kısmı Türkçe’ye tercüme edilmiş, iyi bir derlemeci olan Nüveyrî’nin eserindeki mûsikî ile ilgili kısmı yazarken faydalandığı tüm kaynaklar tespit edilmeye çalışılmıştır. Sonrasında müellifin eserinde aktardığı bilgilerin doğruluğu, ilgili kaynaklardan teyit edilmiş, metindeki eksik veya anlaşılmayan kısımlar ile ilgili sorunlar asıl kaynaklar üzerinden mukayese edilerek giderilmiştir. Böylelikle Hz. Peygamber ve Hz. Peygamber sonrasındaki yaklaşık üç asırlık dönemdeki Müslüman toplumun mûsikîye dair yaşantıları, yine bu dönemde yaşamış ve birçoğunun ismi bugüne dek literatürde yer almayan pek çok mûsikîşinasın hayatları ve mûsikî yaşantılarının aydınlatılmasına katkı sunulmaya çalışılmıştır.
Music in al-Nuwayrī’s Nihāyat al-Arab
Shihâb al-Dîn Ahmad ibn ‘Abd al-Wahhâb al-Nuwayrî, who lived in the last quarter of the
XIIIth century and in the first half of the XIVth century and worked as a scribe, inspector
and administrator in various regions of Egypt that were under the rule of the Mamluk
State, wrote his encyclopedic work titled Nihâyat al-Arab fî Funûn al-Adab in Arabic in
the first quarter of the XIVth century, based on the experience and knowledge he gained
during his long years of duties, and which he basically divided into five sciences regarding
the universe, human, animals, plants and history, and within the science related to
human, extensive information about the field of music was included.
In the relevant section of her work, Nuwayrî first addressed the issue of the rule of music
in Islam, and he cited the evidence that those who thought that music and playing musical
instruments were haram or permissible brought against each other from the Quran,
the Sunnah of the Prophet, the words of the companions, the tabi’in, and the imams of the
schools of thought. Then he explained the parts and causes of Sama, the external reasons
that make Sama haram because of its presence, the effects of Sama and its etiquette; He
mentioned the companions and tabi’een, the imams of the schools, ascetic people and
ascetic people, caliphs and their children, prominent people and scholars, statesmen and
commanders, and those who had contact with music. In addition, Nuwayrî mentioned
musicians who learned Persian compositions with Persian lyrics and performed them
with Arabic lyrics, and musicians who learned these compositions from those performers,
and then he mentioned professional male musicians who were famous for gınâ /
music. After these issues, Nuwayrî conveyed news about female musicians, and gave examples
of some issues that musicians should know; from poems about gınâ, female musicians,
and some musical instruments, and concluded the subject of music.
In this study, first of all, the 335-page Arabic section of Nihâyat al-Arab on music was
translated into Turkish, and an attempt was made to identify all the sources that Nuwayrî,
who was a good compiler, used while writing the section on music in his work.
Afterwards, the accuracy of the information conveyed by the author in his work was
confirmed by the relevant sources, and the problems related to the missing or incomprehensible
parts in the text were resolved by comparing them with the original sources. In
this way, it was tried to contribute to the shedding light on the musical experiences of the
Muslim society in the period of approximately three centuries after the Prophet (pbuh)
and the lives and musical experiences of many musicians who lived in this period and
whose names have not been included in the literature until today.
Keywords: Music; Sama‘; Gınâ; Nuwayrî; Nihâyat al-Arab
İÇ SAYFALAR
