Bu çalışma bir giriş ve üç ana bölümden oluşmaktadır. Girişte konunun incelenme nedeni üzerinde durulmuş, ayrıca güdü (dâʿî) başta olmak üzere eserde yer verilen önemli kavramlar hakkında terminolojik bilgiler verilmiştir. Birinci anabölümde ise konunun fikrî ve tarihî arka planı incelenmeye çalışılmıştır. Bu bölümün ilk kısmında, Mu‘tezile’nin insana olan ilgisi kelâm tarihi açısından mukayeseli olarak ortaya konmakta, ardından bu bağlamda özgürlük ve sorumluluk kavramlarına dikkat çekilmektedir. Bu alt bölümün son kısmında ise Mu‘tezile’de insan tanımlarına yer verilmiş böylece onların ruh-beden ilişkisi bağlamında insana bakışı üzerinde durulmuştur. Birinci bölümün ikinci kısmında ise Kâdî öncesinde kelâm ve felsefe geleneğinde güdü kavramı araştırılmış böylece müellifimizin tevarüs ettiği bilimsel alt yapı tespite çalışılmıştır. Kitabın ikinci ana bölümünde ise Kâdî Abdülcebbâr’da insan fiilleri konusu ele alınmıştır. Burada düşünürün fiil tasnifleri ile davranışın oluşumunda etkin rol verdiği; hayat, ilim, kudret ve irade kavramlarına bakışı, sonraki bölüme ışık tutması bakımından incelenmiştir. Çalışmanın son ve asıl bölümünde ise Kâdî Abdülcebbâr’ın davranış sisteminde ve insanın psikolojik yapısında önemli yer verdiği güdüler ile onların fiil üzerindeki etkileri üzerinde durulmuştur. Bu anabölüm iki kısma ayrılarak toplam sekiz başlık altında incelenmiştir. İlk kısımda güdüler-fail ilişkisi üzerinde durulmuş; insanı fiile sevk eden bu iç güçlerin, failin bilgisi, gücü, özgür seçimi ve ihtiyaçları ile irtibatı ele alınmıştır. Bu bölümün ikinci kısmında ise güdülerin davranışla ilişkisi incelenmiş, başlıklar hâlinde; güdülerin insan doğası (ṭabʿ), zorunlu davranış (ilcâʾ), ilâhî fiil ve dolaylı fiiller (tevlîd) ile olan ilişkisine yer verilmiştir. Çalışma, elde edilen sonuçların özet olarak verildiği bir sonuç ve kaynakça bölümü ile sona ermektedir.
Anahtar Kelimeler: İslam Düşüncesi; Kelam; Mu’tezile; Kadi Abdülcebbar; Güdü Teorisi
Human Psychology in the Muʿtazilite Tradition
Motives and Their Influence on Behavior in the Thought of Qāḍī
ʿAbd al-Jabbār
This study consists of an introduction and three main parts. The introduction
discusses the reasons for examining the study and provides
terminological information about the important concepts discussed
in the work, primarily the concept of motivs (dā‘ī-dawā’ī). The
first main chapter attempts to examine the intellectual and historical
background of the issue. The first part of this chapter comparatively
presents the Mu’tazilite interest in human from the perspective of
the history of Kalām (Islamic theology), and then draws attention to
the concepts of freedom and responsibility within this context. The
final part of this s ub-chapter presents the definitions of human in
the Mu’tazilite school, thus focusing on their view of human within
the context of the soul-body relationship. The second part of the
first c hapter i nvestigates the c oncept of m otivs i n t he Kalām and
philosophical traditions before Qādī, thus attempting to identify
the scientific foundation inherited by the author. The second main
chapter of the book deals with the subject of human actions in Qādī
Abd al-Jabbār’s work. Here, the thinker’s classifications o f actions
and his perspective on the concepts of life, knowledge, power, and
will, which he attributes an active role in the formation of behavior,
are examined to shed light on the following section. The final
and main section of the study focuses on the motives that Qâdī Abd
al-Jabbār gives significant importance to in his system of behavior
and the psychological structure of man, and their effects on action.
This main section is divided into two parts and examined under a
total of eight headings. The first part focuses on the relationship between
motives and the agent (fā‘il); the connection between these
inner forces that drive a person to action and the agent’s knowledge,
power, free choice, and needs is discussed. The second part of this
section examines the relationship between motives and behavior,
and, in separate sections, the relationship between motives and huvii
man nature (ṭabʿ), compulsory behavior (ilcāʾ), divine action, and indirect
actions (tawlīd). The study concludes with a summary of the
results and a bibliography section.
Keywords: Islamic Thought; Kalām; Mu’tazilite; Qâdī Abd al-Jabbār;
Motive (Dā’î) Theory
İÇ SAYFALAR
