Çalışmamız Muʻtezile kelâmında insanın ne olarak tanımlandığını tespit etmekle başlamaktadır. Ekol içerisinde insanın sadece ruh olduğunu ve hakikatini bunun temsil ettiğini iddia edenler bulunmaktadır. Bu iddianın karşısında ise insanın bedenden müteşekkil olduğunu hem hayatın hem de ahiretin acısını ve lezzetini beden vesilesi ile hissettiği/ hissedeceği için hakikatinin de bundan ibaret olduğunu savunan diğer bir görüş yer almaktadır. Her iki iddianın tarafları söz konusu insanın ahlakiliği olduğunda ise ortak noktada birleşmektedirler. Çünkü ruhani veya bedeni bir hakikat taşıması fark etmeksizin, insanın bir varlık gösteriyor olması ahlakiliğini zorunlu kılmaktadır. Metnimiz insanın hakikatini soruşturmakla birlikte Muʻtezile teolojisinde insanın nasıl bir değer taşıdığına da odaklanmaktadır. Onların evren ve insan tasavvurları birbirine paralel bir seyir takip etmektedir. Her iki kavrama için atomcu perspektiften yorum yapmış olmaları bunun delillerinden sayılabilir. Fakat söz konusu Allah ve insan olduğunda Muʻtezile, her iki varlığın ayrıştığı ve birleştiği noktaları dile getirmek konusunda oldukça cesur davranmaktadır. Bu bağlamda insana yaratılırken neler yüklendiği, yüklenen şeyin hem Allah’ı hem insanı ne oranda ilgilendirdiğinin ipucunu vermek, bu çalışmanın amaçları içerisindedir. Muʻtezile’nin insana hangi kavramları yüklediği ve kavramların öncelikle Kur’ânî dayanaklarının olup olmadığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Hatta Kur’ânî verilerin akıl ile olan irtibatı ve insana kattığı ontolojik değerin ne olabileceği metnin ana gövdesini oluşturmaktadır. Son olarak insanın sadece insan olmaklığı sebebiyle sahip olduğu duygu ve psikolojik durumların Muʻtezile için ne ifade ettiği ve daha sonra bunların Allah-insan ilişkisinde nasıl bir fonksiyona sahip olduğu soruşturulmaktadır. Elde edilen verilere bütüncül bir şekilde bakıldığında Muʻtezile’nin amacı, insana ait olduğu teolojik değeri vermektir. Çünkü bu değerin tespiti onu yaratmış olan Allah’ın da ne oranda bir değere sahip olduğunu belirlemeye imkân vermektedir.
This study primarily aims to identify the definition of “human” within
the framework of Mu’tazilite Kalām. Within the school, some scholars
posit that the human essence is solely constituted by the soul (rūḥ).
Conversely, another view asserts that the human being is composed of
the physical body (badan), arguing that since both the pains and pleasures
of this life and the hereafter are experienced through the corporeal
form, the human essence must be physical. Despite these divergent
views on ontological reality, both sides converge on the necessity of
human morality. Regardless of whether the essence is spiritual or corporeal,
the mere existence of a human being in this world necessitates
a moral framework.
After investigating the essence of the human being, the text focuses on
the value attributed to humanity within Mu’tazilite theology. It is widely
accepted that their conceptions of the universe and man follow parallel
trajectories, as evidenced by their atomistic approach to both concepts.
However, when addressing the relationship between God and man, the
Mu’tazila is remarkably bold in delineating the points of divergence
and convergence between the two entities. In this context, this study
aims to reveal the innate faculties bestowed upon man during creation
and how these endowments affect both God and man in both lives. The
study identifies the concepts attributed to man by the Mu’tazila and
seeks to establish their Quranic foundations. The core of the text explores
the connection between these Quranic data and reason (aql), as
well as the ontological value they impart to the human being.
The final section investigates the Mu’tazilite interpretation of innate
human emotions and psychological states, and their function within
the God-human relationship. Viewed holistically, the findings suggest
that the Mu’tazila aimed to construct a theology that provides man with
both the fortitude to lead a principled life in this world and the necessary
preparation for the hereafter.
Keywords: Mu’tazila; Human; Soul; Body; Ethics; Mukallaf
İÇ SAYFALAR
