İslâmî ilimlerin gelişimi ve tarihî seyri açısından önem arzeden bazı dönemler vardır. Örneğin tedvin ve tasnif dönemi olarak kabul edilen hicrî II. ve III. asırlar, hadis ilmi açısından böyledir. Memlükler devletinin hüküm sürdüğü VII. asrın ilk yarısından X. asra kadar olan zaman dilimi de İslâmî ilimlerin geneli, özellikle de hadis ilmi açısından oldukça önemli ve araştırılması gereken bir dönemdir. Zira Mizzî (ö. 742/1341), Zehebî (ö. 748/1348) ve İbn Hacer’in (ö. 852/1449) de aralarında bulunduğu hadis tarihinin meşhur isimleri bu dönemde yaşamış, hadis ilminin usûl, şerh ve ricâl alanındaki muteber kaynaklarından birçoğu bu dönemde telif edilmiştir. Memlükler döneminin hadis ilmi açısından dikkat çeken bir diğer özelliği ise hadis meselelerine dair dönemin ileri gelen muhaddisleri arasında yaşanan tartışmalardır. Daha çok VII. ve VIII. asırlarda yaşanan bu tartışmalar, İbnü’s-Salâh’ın (ö. 643/1245) Ulûmü’l-hadîs’i (Mukaddime) üzerine kaleme alınan ihtisar, nüket ve şerh türü eserlerde kendini göstermektedir. Tartışmaların muhteva ve mahiyeti, hadis ilimlerinin tarihî seyrine vakıf olabilmek için önem arz etmektedir. Bu çalışma bir giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Girişte Memlükler döneminin siyasî, ictimâi, dîni ve ilmî durumuna dair bilgiler verildikten sonra çeşitli yönleri ve hadis ilmine katkıları açısından Bedreddin ez-Zerkeşî (ö. 794/1392) tanıtılmıştır. Memlük hadis uleması arasında gerçekleşen hadis ıstılahlarına dair tartışmalar birinci bölümde, bazı hadis meselelerine dair tartışmalar ikinci bölümde tetkik edilmiştir. Tartışmalar, İbnü’s-Salâh merkezde olmak üzere Zerkeşî öncesi ve sonrası şeklinde kronolojik olarak tahlil edilmiştir. Bununla birlikte, İbnü’s-Salâh’ın Ulûmü’l- hadîs’i üzerine yazmış olduğu en-Nüket adlı eseri ile hem usulcü hem de hadisçi kimliğinin sağladığı ilmî yetkinlikle ortaya koyduğu farklı yaklaşımlar ve çıkarımlarla dikkat çeken Zerkeşî’ye ve onun görüşlerine ayrı bir yer verilmiştir. Tartışmalar incelenirken mezkûr âlimlerin hadis usulüne dair eserleri mukayese edilmiş, Zerkeşî’nin hadis meselelerine dair çıkarım ve yaklaşımlarına ve bunların kendinden sonraki döneme etkilerine ayrıca dikkat çekilmiştir. Böylece hadis meselelerine farklı açılardan yaklaşılmasının önemine işaret edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Hadis; Hadi Usûlü; Memlükler; Zerkeşî; Tartışma
Ḥadīth Debates in the Mamlūk Period
Certain periods hold significant importance for the development and
historical trajectory of Islamic sciences. For instance, the second and
third centuries of the Hijra, regarded as the era of codification and
classification (Tadwīn and Taṣnīf), are fundamental for Ḥadīth studies.
The time span stretching from the first half of the seventh century
AH to the tenth century AH, concurrent with the reign of the Mamlūk
state, is likewise a critically important and research-worthy period
for Islamic sciences in general, and Ḥadīth studies in particular. This
is because celebrated figures in Ḥadīth history, including al-Mizzī (d.
742/1341), al-Dhahabī (d. 748/1348), and Ibn Ḥajar (d. 852/1449),
lived during this era, and many authoritative sources in the fields of
Ḥadīth methodology (Uṣūl), commentary (Sharḥ), and biographical
criticism (Rijāl) were authored. Another distinctive feature of the Mamlūk
period in Ḥadīth studies is the debates that took place among the
leading muḥaddithūn (Ḥadīth scholars) concerning various Ḥadīth issues.
These discussions, predominantly occurring in the seventh and
eighth centuries AH, are manifested in works of abridgement (ikhtiṣār),
critical notes (nukat), and commentary (sharḥ) written on Ibn al-Ṣalāḥ’s
(d. 643/1245) seminal work, Ulūm al-Ḥadīth (al-Muqaddimah). The
content and nature of these debates are crucial for understanding the
historical development of the Ḥadīth sciences.
This study comprises an introduction and two chapters. The introduction
provides an overview of the political, social, religious, and scholarly
conditions of the Mamlūk era, followed by an introduction to Badr al-
Dīn al-Zarkashī (d. 794/1392) in terms of his multifaceted contributions
to Ḥadīth science. The first chapter examines the debates among Mamlūk
Ḥadīth scholars concerning Ḥadīth terminology, while the second
chapter investigates discussions on specific Ḥadīth issues. The debates
are chronologically analyzed, focusing on Ibn al-Ṣalāḥ as the central
figure, and covering the periods preceding and succeeding al-Zarkashī.
Furthermore, special emphasis is placed on al-Zarkashī and his distinct
views and conclusions, which stem from the scholarly competence afvii
forded by his dual identity as both a legal methodologist (Uṣūlī) and
a Ḥadīth scholar, particularly as articulated in his work al-Nukat on
Ibn al-Ṣalāḥ’s Ulūm al-Ḥadīth. In examining the debates, the works on
Ḥadīth methodology by the aforementioned scholars are comparatively
analyzed, with particular attention paid to al-Zarkashī’s conclusions
and perspectives on Ḥadīth issues and their subsequent influence. This
approach ultimately underscores the importance of addressing Ḥadīth
issues from diverse scholarly perspectives.
Keywords: Ḥadīth; Ḥadīth Methodology (Uṣūl al-Ḥadīth); Mamlūks; al-
Zarkashī; Debate
İÇ SAYFALAR
