Bu eser, Kur’ân’ın cemʿ sürecini yalnızca bir metnin yazıya geçirilmesi tarihi olarak değil, aynı zamanda ilahî kelâmın muhafazasına yönelik sahâbe bilincinin kurumsallaşma süreci olarak ele almaktadır. Kur’ân’ın korunmasını, hıfz ve kitabet olmak üzere iki temel güvenlik mekanizması üzerinden değerlendiren çalışma, Mushaf’ın hafızayı ikame eden değil, onu teyit ve tescil eden bir araç olduğunu ilmî delillerle ortaya koymaktadır. Araştırma, Huzeyme b. Sâbit ile Ebû Huzeyme el-Ensârî arasındaki kimlik karmaşasını karşılaştırmalı rivayet analizi ve metin tenkidi yöntemleriyle incelemekte, “zü’ş-şehâdeteyn” unvanının yalnızca Huzeyme b. Sâbit’e ait olduğunu ilmî temellerle açıklığa kavuşturmaktadır. Bu bulgu, Kur’ân’ın cemʿ sürecindeki “tek şahit” tartışmalarını yeniden yorumlama imkânı sunarak, Mushaf’ın oluşumunu bireysel rivayetlerden ziyade sahâbe icmâına dayalı kolektif bir doğrulama süreci olarak konumlandırmaktadır. Eser, Hz. Osman dönemindeki istinsah faaliyetlerini Mushaf’a yeni bir ekleme değil, metnin standardizasyon süreci olarak değerlendirmekte; hadis, tefsir, tefsir usûlü, Kur’ân tarihi ve tabakât literatürünü bir araya getirerek Kur’ân metninin sürekliliğini çok yönlü biçimde ortaya
koymaktadır. Nihayetinde bu çalışma hem Huzeyme’nin kimliğini netleştirmesi hem de Kur’ân’ın cemʿ sürecine dair metodolojik güvenilirliğe
katkı sunması bakımından literatüre özgün bir katkı hedeflemektedir. Hadis, tefsir, tefsir usûlü, Kur’ân tarihi ve tabakât kaynaklarının karşılaştırmalı incelenmesi neticesinde rivâyetler, sayıca çok ve lafızca farklı olmasına rağmen bütüncül okumayla tutarlı bir tablo ortaya koymaktadır. Tevbe 9/128-129, Ebû Huzeyme el-Ensârî’nin yazılı nüshası üzerinden Hz. Ebû Bekir döneminde Mushaf’a kaydedilmiştir. Ahzâb 33/23 ise Huzeyme b. Sâbit’in yazılı nüshası ve Zeyd b. Sâbit’in şahitliği ile yine ilk cemʿde kaydedilmiş, Hz. Osman döneminde yalnızca istinsah sürecinde teyit edilmiştir. “Zü’ş-şehâdeteyn” unvanı,
Huzeyme b. Sâbit’in kişisel faziletini ifade eden bir sembol olarak hadislerde sabit olmuş; ancak Mushaf’ın cemʿinde teknik bir rol üstlenmemiştir.
Böylece Mushaf’ın mevsûkiyeti, cem‘ sürecinin metodolojik ilkeleriyle ve sahâbe icmâına dayalı tespitlerle uyumlu biçimde temellendirilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Kur’ân tarihi; Kur’ân’ın cemʿi ve istinsâhı; Huzeyme b. Sâbit; Ebû Huzeyme el-Ensârî; Zü’ş-şehâdeteyn
The Identity of Khuzaimah in the Compilation of the Qur’an
This study approaches the process of the collection (jamʿ) of the
Qur’an not merely as the historical transcription of a revealed text, but
as an epistemological framework that reflects the institutionalization
of the Companions’ (ṣaḥāba) consciousness regarding the preservation
of divine revelation. It examines the preservation of the Qur’an
through two complementary mechanisms -memorization (ḥifẓ) and
writing (kitābah)- and demonstrates, through scholarly evidence, that
the muṣḥaf functioned not as a substitute for memorization but rather
as an instrument for its confirmation and authentication.
The research conducts a comparative analysis of the narrations concerning
the identities of Khuzaima b. Thābit and Abū Khuzaima al-
Anṣārī, employing methods of narrative comparison and textual criticism
(naqd al-matn). It establishes, on sound scholarly grounds, that
the epithet “dhū al-shahādatayn” (“the possessor of two testimonies”)
pertains exclusively to Khuzaima b. Thābit. This finding provides a
new interpretive framework for the debates surrounding the “singlewitness”
reports in the Qur’an’s collection process, thereby situating
the compilation of the muṣḥaf within a collective verification mechanism
grounded in the consensus (ijmāʿ) of the Companions rather than
in individual reports.
The work interprets the copying (istinsākh) activities during the caliphate
of ʿUthmān b. ʿAffān not as additions to the muṣḥaf, but as a
process of standardization of the text. By bringing together the sources
of ḥadīth, tafsīr, tafsīr methodology, Qur’anic history, and ṭabaqāt literature,
the study presents a multidimensional analysis that reveals
the textual continuity of the Qur’an. Ultimately, it aims to make a distinctive
scholarly contribution by clarifying the identity of Khuzaima
and reinforcing the methodological reliability of the Qur’an’s collection
process.
A comparative examination of ḥadīth, tafsīr, tafsīr methodology, and
Qur’anic history and ṭabaqāt sources demonstrates that, despite the
numerical abundance and verbal variations of the narrations, a coherent
and consistent picture emerges when they are read holistically.
Qur’an 9:128–129 (al-Tawbah) was recorded in the muṣḥaf during the
caliphate of Abū Bakr based on the written copy preserved by Abū
Khuzaima al-Anṣārī. Likewise, Qur’an 33:23 (al-Aḥzāb) was registered
in the first collection through the written copy of Khuzaima b. Thābit
and the testimony of Zayd b. Thābit, and was merely verified -rather
than newly added- during the ʿUthmānic recension. The epithet “dhū
al-shahādatayn”, while affirmed in ḥadīth sources as an expression of
Khuzaima b. Thābit’s personal virtue, did not denote any technical
function in the process of the Qur’an’s compilation. Thus, the authenticity
(mawthūqiyyah) of the muṣḥaf is grounded in methodological
principles and evidentiary practices consistent with the Companions’
collective consensus during the process of collection.
Keywords: History of the Qur’an; Collection and Standardization of
the Qur’an; Khuzaima b. Thābit; Abū Khuzaima al-Anṣārī; Dhū al-
Shahādatayn
İÇ SAYFALAR
