Bu çalışma, Zemahşerî’nin el-Keşşâf adlı tefsirinde Kur’an kıssalarının dil, belâgat ve bağlam ekseninde nasıl yorumlandığını incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, Zemahşerî’nin kıssa anlatılarına yaklaşımını belirleyen yöntemsel ilkeleri ortaya koymak ve lafız, mana, nazım, kıraat ve hitap unsurlarının anlamın oluşumundaki işlevini tespit etmektir. Metin merkezli ve betimleyici yöntemin benimsendiği araştırmada Hz. Âdem, Hz. İdrîs, Hz. Nûh, Hz. İbrâhim, Hz. Mûsâ ve Hz. Îsâ kıssaları ile Hz. Muhammed’in (s.a.s.) hayatıyla ilişkili bazı Kur’an anlatıları örneklem olarak ele alınmıştır. İnceleme sonucunda Zemahşerî’nin kıssaları yalnızca geçmişte meydana gelmiş olayların kronolojik aktarımı olarak değil, lafız, bağlam ve muhatap ilişkisi içerisinde anlam kazanan çok katmanlı hidayet anlatıları şeklinde değerlendirdiği görülmüştür. Müfessirin kelime seçimi, cümle kuruluşu, zamirlerin mercileri, edatların işlevi, hazif, takdim-tehir, iltifat, tekrar, diyalog, soru-cevap, mecaz, kinaye, temsil ve karşıtlık gibi dilsel ve belâgî unsurları anlamın kurucu bileşenleri olarak kullandığı belirlenmiştir. Kıraat farklılıklarının ise kelimelerin anlam alanını, cümlenin gramatik yapısını ve anlatının vurgu merkezini görünür kılan yorum verileri olarak değerlendirildiği anlaşılmıştır. Zemahşerî, tarihî rivayetleri ve nüzûl sebeplerini bütünüyle dışlamamakla birlikte bunları dilsel ve bağlamsal çözümlemeyi destekleyen ikincil unsurlar olarak kullanmaktadır. Ayrıca müellifin Mu‘tezilî ve kelâmî kabullerinin bazı yorum tercihlerine yön verdiği, ancak kıssa yorumlarının yalnızca mezhebî aidiyetle açıklanamayacağı sonucuna ulaşılmıştır. Çalışma, el-Keşşâf’ta biçim ile içeriğin birbirinden ayrılmadığını; kıssaların itikadî, ahlâkî ve eğitici mesajlarının anlatım biçimi aracılığıyla oluşturulduğunu göstermektedir. Bu yönüyle araştırma, klasik tefsirin dil, anlam ve söylem çözümleme kapasitesini görünür kılmakta ve Zemahşerî’nin kıssa yorumlarını müstakil, bütüncül ve disiplinler arası bir inceleme alanı olarak ortaya koymaktadır.
The Interpretation of Qur’anic Narratives from Linguistic and
Rhetorical Perspectives
-With Special Reference to al-Zamakhsharī’s al-Kashshāf-
This study examines how Qur’anic narratives are interpreted in al-Zamakhsharī’s
al-Kashshāf, with particular reference to language, rhetoric,
and context. Its primary aim is to identify the methodological
principles underlying al-Zamakhsharī’s approach to Qur’anic narratives
and to determine the roles of wording, meaning, textual composition,
variant readings, and modes of address in the construction of
meaning. Adopting a text-centred and descriptive method, the study
analyses selected narratives concerning Adam, Idrīs, Noah, Abraham,
Moses, and Jesus, together with several Qur’anic passages related to
the life of the Prophet Muhammad. The findings indicate that al-Zamakhsharī
does not treat these narratives merely as chronological
accounts of past events. Rather, he interprets them as multilayered
discourses of guidance whose meanings emerge through the interaction
of wording, context, and audience. His interpretations demonstrate
that lexical choice, sentence structure, pronominal reference,
particles, ellipsis, word order, shifts in address, repetition, dialogue,
question-and-answer patterns, metaphor, indirect expression, representation,
and contrast function as constitutive elements of meaning.
Variant readings are likewise employed as interpretive data that reveal
semantic possibilities, grammatical relations, and shifts of emphasis
within the narrative. Although al-Zamakhsharī does not exclude historical
reports or occasions of revelation, he generally employs them
as secondary materials supporting linguistic and contextual analysis.
The study also concludes that his Muʿtazilite and theological commitments
influence certain interpretive choices; nevertheless, his readings
cannot be reduced solely to sectarian affiliation. In al-Kashshāf, form
and content remain inseparable, since the theological, ethical, and
pedagogical messages of the narratives are constructed through their
modes of expression. The study therefore highlights the sophisticated
linguistic, semantic, and rhetorical dimensions of classical Qur’anic exegesis
and presents al-Zamakhsharī’s interpretation of Qur’anic narratives
as a coherent, independent, and interdisciplinary field of inquiry.
Keywords: Qur’anic Exegesis; Qur’an; Narrative; al-Kashshāf; Language;
Rhetoric; Context
İÇ SAYFALAR
