Bu kitap, İslâm düşünce tarihinde mezheplerin ve dinî-siyasî hareketlerin doğuşunu, gelişimini ve günümüzdeki görünümlerini karşılaştırmalı bir yöntemle inceler. Mezhep kavramını ve ayrışmanın siyasî, toplumsal, kültürel ve fikrî sebeplerini açıklayan bölümlerin ardından erken dönem ihtilafları, Hâricîlik, Mürcie, Mu‘tezile ve Şîa ele alınır. Zeydiyye, İsmâiliyye ve İmâmiyye gibi Şiî gelenekler; Ehl-i sünnet, Ehl-i hadis, Eş‘ariyye ve Mâtürîdiyye gibi Sünnî oluşumlarla birlikte tarihsel bağlamları içinde değerlendirilir. Selefîlik, Dürzîlik, Nusayrîlik, Yezîdîlik, Alevîlik-Bektaşîlik, Bâbîlik-Bahâîlik ve Kadıyânîlik (Ahmedîlik) bölümleri, toplulukların öz adlandırmaları ile dış sınıflandırmalar arasındaki farkı gözetir. Çağdaş İslâmî akımlar üç bölümde incelenir: küresel ıslahçı, gelenekçi ve modernist yönelimler; siyasal İslâmcılık ve cihadî hareketler; Türkiye’deki çağdaş akım ve cemaatler. Son bölüm, mezhep farklılığının mezhepçiliğe dönüşme şartlarını ve kitap boyunca görülen ortak örüntüleri tartışır. Bölümler; tarihsel bağlam, öncü şahsiyetler, temel görüşler, iç farklılaşmalar, tartışma noktaları, tarihsel seyir ve günümüze yansımalardan oluşan yedi boyutlu bir analiz çerçevesi gözetilerek yazılmıştır. Birincil kaynaklardan seçilmiş metinler, bilgi kutuları, kronolojiler, haritalar, karşılaştırma tabloları, değerlendirme soruları ve ileri okuma önerileri öğrenmeyi destekler. Çalışma, mezhepleri değişmez ve homojen yapılar olarak değil, tarih içinde dönüşen yorum toplulukları olarak ele alır; polemik dilini yeniden üretmeden kanıt ile yorum arasındaki ayrımı görünür kılmayı amaçlar.
Anahtar Kelimeler: İslâm mezhepleri tarihi; Şîa; Ehl-i sünnet; Mu‘tezile; Selefîlik; çağdaş dinî hareketler; mezhep kimliği; din ve siyaset; dinî çoğulculuk; kaynak eleştirisi.
This book offers a comparative study of the emergence, development and
present-day manifestations of Islamic sects and religious-political movements.
After chapters on the concept of the sect and on the political, social, cultural and
intellectual causes of sectarian formation, it examines the early conflicts,
Kharijism, Murjiʾism, Muʿtazilism and Shiism. Shiʿi traditions (Zaydism,
Ismailism and Imamism) are considered alongside Sunni formations such as Ahl
al-Sunna, Ahl al-Hadith, Ashʿarism and Maturidism. The chapters on Salafism,
the Druze, Nusayrism, Yazidism, Alevism-Bektashism, Babism and the Baha’i
faith, and the Ahmadiyya distinguish communities’ self-designations from
external classifications. Contemporary Islamic currents are treated in three
chapters: global reformist, traditionalist and modernist trends; political Islamism
and jihadist movements; and contemporary currents and communities in
Turkey. The final chapter examines how religious difference turns into
sectarianism and draws together the patterns observed throughout the book. The
chapters are written with a seven-dimensional analytical framework in view:
historical context, leading figures, central doctrines, internal differentiation,
contested questions, historical development and present-day reflections.
Primary-source excerpts, information boxes, timelines, maps, comparative
tables, assessment questions and further-reading lists support learning. Rather
than treating sects as fixed and homogeneous entities, the book presents them as
interpretive communities transformed by history and seeks to distinguish
evidence from interpretation without reproducing polemical labels.
Keywords: Islamic sectarian history; Shiism; Ahl al-Sunna; Muʿtazilism;
Salafism; contemporary religious movements; sectarian identity; religion and
politics; religious diversity; source criticism.
İÇ SAYFALAR
