Bu çalışma, kelam ilminin temel kaynakları olan Kur’an, Sünnet, icmâ ve akıl ile bu kaynaklara dayalı geliştirilen istidlâl yöntemlerini ilk dönem mu‘tezilî ve sünnî kelam özelinde incelemektedir. Çalışmada, söz konusu kaynakların mezhepler arasında nasıl yorumlandığı, bu yorumların hangi yöntemsel çerçevede geliştirildiği ve özellikle aklî, naklî ve luğavî istidlâl biçimlerinin mezheplerin görüş ayrılıklarını nasıl şekillendirdiği analiz edilmektedir. Mu‘tezile’nin aklı önceleyen yaklaşımı ile sünnî kelamın naslara dayalı istidlâl anlayışı karşılaştırmalı olarak ele alınmakta, her iki ekolün kendi içinde geliştirdiği tutarlı delillendirme yöntemleri ortaya konmaktadır. Ayrıca kıyâsü’l-gâib ale’ş-şâhid, sebr ve taksim gibi klasik istidlâl metotlarının nasıl kullanıldığına da yer verilmekte, bu yöntemlerin hem mu‘tezilî hem sünnî gelenekte ne şekilde uygulandığına dair örnekler sunulmaktadır. Bu metotların özellikle tartışmalı itikadî konularda nasıl işlevselleştirildiği çalışmanın ele aldığı temel konular arasındadır. Son olarak dilin nasları anlama konusundaki katkısı ele alınmaktadır. Mu’tezilî ve sünnî kelamcıların dile atıf yaparak hangi ölçüde kendi görüşlerini temellendirdikleri ifade edilmektedir. Çalışma, ilk dönem kelam düşüncesinde yöntemsel farkların itikadî tercihler üzerindeki belirleyici etkisini vurgulamaktadır.
This study examines the primary sources of Islamic theology (ʿilm
al-kalām) namely the Qur’an, the Sunnah, ijmā, and reason (‘aql) as
well as the methods of inference (istidlāl) developed based on these
sources, with a particular focus on early muʿtazilite and sunnī kalām
traditions. The research analyzes how these foundational sources
were interpreted by different theological schools, the methodological
frameworks within which these interpretations were developed, and
how rational (ʿaqlī), scriptural (naqlī), and linguistic (luġawī) forms
of inference shaped sectarian differences in doctrinal positions.
The study offers a comparative analysis of the Mu’tazila’s approach
that prioritises reason and the sunnī approach, which prioritizes
transmitted texts (naṣṣ), highlighting the internal consistency and
distinctive argumentative methods developed within each school.
Furthermore, classical inferential techniques such as qiyās al-ghāʾib
ʿalā al-shāhid (analogical inference from the seen to the unseen), sabr
wa-taqsim (exhaustive division), and other methods are examined,
with illustrative examples from both muʿtazilite and sunnī theological
traditions. How these methods are functionalised especially in
controversial theological issues is among the main issues addressed
in this study.
Finally, the contribution of language to the understanding of scriptural
texts is explored. The extent to which muʿtazilite and sunnī theologians
grounded their arguments in linguistic analysis is assessed.
Overall, the study emphasizes the decisive role that methodological
differences played in shaping theological preferences in early kalām
thought. Keywords: Qur’an; Kalam; Sunnah; İjma; Reason; Language; İnference
İÇ SAYFALAR
