Mezhepler, tarihsel şartlar içinde teşekkül eden ve diğer dinî-siyasî oluşumlarla etkileşim hâlinde gelişen yapılardır. Bu eser, söz konusu etkileşimin somut bir örneği olarak İbâziyye ile Mutezile arasındaki inanç esaslarına dair benzerlikleri, İbâzî tefsir geleneği üzerinden incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, bazı İbâzî âlimlerce “usûlü’t-tis‘a” olarak adlandırılan inanç esaslarının, isim ve muhteva bakımından Mutezile’nin “usûl-i hamse”siyle ilişkisini ortaya koymak ve iki mezhep arasındaki etkileşimin mahiyetini mukayeseli bir perspektifle değerlendirmektir. Bu çerçevede Ehl-i sünnet’in ilgili meselelerdeki yaklaşımları da analize dâhil edilerek daha geniş bir karşılaştırma zemini oluşturulmuştur. Araştırmanın merkezinde, modern dönemde İbâzî ilim geleneğinin en önemli temsilcilerinden biri olan Muhammed b. Yûsuf Ettafeyyiş’in (ö. 1914) Teysîrü’t-tefsîr adlı eseri yer almaktadır. Ettafeyyiş, bu kapsamlı tefsirinde kelâmî meseleleri “usûl” ve “itikâd” başlıkları altında ayrıntılı biçimde ele almakta ve mezhebinin görüşlerini açıkça savunmaktadır. Bu yönüyle eser, İbâzî düşüncenin tefsir üzerinden nasıl temellendirildiğini göstermesi bakımından özel bir önem taşımaktadır. Kitapta tevhid, adalet, va‘d ve va‘îd, el-menzile beyne’l-menzileteyn ve emr-i bi’l-ma‘rûf nehy-i ani’l-münker ilkeleri çerçevesinde ilâhî sıfatlar, insan fiilleri, büyük günah meselesi, iman–amel ilişkisi ve şefaat gibi temel kelâmî problemler ele alınmaktadır. Böylece eser, İbâzîlik ile Mutezile arasındaki fikrî yakınlık ve ayrışma noktalarını ortaya koyarak mezhepler arası etkileşimin tefsir geleneği üzerinden izlenebileceğini göstermektedir.
Anahtar Kelimeler: Tefsir; İbâziyye; Ettafeyyiş; Teysîrü’t-Tefsîr; Usûl-i hamse
The Five Principles (al-Uṣūl al-Khamsa) in the
Ibāḍī Tafsīr Tradition
Schools of theology are formations that emerge within specific historical
contexts and develop in interaction with other religious and political
movements. This book examines, as a concrete case of such interaction,
the similarities between Ibāḍism and Muʿtazilism concerning their doctrinal
principles, through the lens of the Ibāḍī tafsīr tradition. Its primary
aim is to analyze the relationship both in terminology and content
between the Ibāḍī principles of belief, sometimes referred to by certain
Ibāḍī scholars as al-uṣūl al-tisʿa (the nine principles), and the Muʿtazilī
al-uṣūl al-ḫamsa (the five principles), and to assess the nature and extent
of the interaction between the two schools. In order to provide
a broader comparative framework, Sunnī theological approaches are
also incorporated into the analysis. At the center of the study stands
Taysīr al-Tafsīr by Muhammad b. Yūsuf Aṭṭafayyish (d. 1914), one of
the most prominent representatives of modern Ibāḍī scholarship. In this
comprehensive commentary, al-Iṭṭafayyish addresses theological issues
under the headings of “uṣūl” and “ʿaqīda,” explicitly articulating and
defending the doctrinal positions of his school. The work thus provides
a particularly fruitful basis for tracing how Ibāḍī theology is constructed
and expressed through Qurʾānic exegesis. The book examines key
kalām debates—such as divine attributes, human free will and acts, the
status of grave sinners, the relationship between faith and works, intercession,
and the principle of commanding right and forbidding wrong—
within the framework of the five principles. In doing so, it highlights
both convergences and divergences between Ibāḍism and Muʿtazilism,
demonstrating how inter-sectarian theological interaction can be traced
through the exegetical tradition.
Keywords: Tafsir; Ibāḍism; Aṭṭafayyish; Taysīr al-Tafsīr; al-Uṣūl al-ḫamsa
İÇ SAYFALAR
