Felsefe-Edebiyat İlişkisi Bağlamında Ahmedî’nin Düşünce Dünyası
Felsefe-Edebiyat İlişkisi Bağlamında Ahmedî’nin Düşünce Dünyası
Felsefenin başlangıcı olarak kabul edilen Antik Yunan’a ilk felsefî-dinî söylemler dönemin meşhur şairleri Homeros ve Hesiodos’a aittir. Daha sonraki dönemlere gelindiğinde Aristoteles’in mantık külliyatına dahil edilen Retorika ve Poetika eserleri bir nevi söz konusu ilişkinin en bariz örnekleridir. Ortaçağ’da özellikle Müslüman filozofların çeşitli konulara dair görüşlerini şiir ve hikâye gibi edebi türlerle ifade etmesi sözü edilen iki alan arasındaki irtibatın çok sıkı olduğunu göstermektedir. Örneğin İslam düşüncesinde fikirlerini şiirle dile getiren Ebu’l-Âlâ el-Maarrî ve Ömer Hayyâm, felsefî-sembolik hikâye türünün ilk örneğini Hayy b. Yakzan adlı eseriyle başlatan İbn Sînâ ve daha sonraki dönemlerde bunun çok canlı bir şekilde sürdürülmesi felsefe ile edebiyatın ilişkisini göstermesi açısından ayrı bir öneme sahiptir. Osmanlı düşüncesinde de edebi yönü güçlü olan düşünürlerin metafizik, kelâm, astronomi, tarih ve mantık gibi daha birçok alanla ilgili düşüncelerini şiir ve mesnevi tarzında kaleme aldığını görürüz. Bunun 14-15. yüzyıllardaki en önemli temsilcisi Ahmedî’dir. Çok yönlü bir düşünür ve şair olan Ahmedî, felsefî ilimlere dair yetkinliğini edebi bir tarzda kaleme aldığı eserlerde göstermiştir. Bu çalışma felsefe-edebiyat ilişkisi bağlamında Türk düşüncesinin nereye yerleştirilebileceği sorununu Ahmedî özelinde ele alarak düşünürün farklı alanlarındaki görüşlerini değerlendirmektedir. Dil-edebiyat, felsefe, tasavvuf-ahlâk, dinî ilimler ve tarih gibi çeşitli disiplinlerde Ahmedî’nin düşünce dünyası birbirinden değerli yaklaşık yirmi farklı yazıda irdelenmektedir. Giriş mahiyetindeki bölümde “Felsefe-Edebiyat İlişkisi”, “Türk Düşüncesini Nerede ve Nasıl Aramalı” ve “Ahmedî’nin Hayatı ve Öğretim Anlayışı” başlıklı yazılar yer almaktadır. Dil-Edebiyat bölümünde; “Mesneviḋ e Ara Duraklar: Ahmedî’niṅ Cemşîd ü Hurşîd Mesneviṡ i’̇ndeki ̇ Türkçe Gazeller”, “Ahmedî’nin ‘Ey Dost Redifli’ Gazelinin Pervane Bey Mecmuası’ndaki Üç Naziresi”, “Ahmedî’nin İskender-nâmesi ve Türk Edebiyatındaki Diğer İskender-nâmelerdeki Sebeb-i Telif Bölümleri” ve “Ahmedî’nin Arap Diline Dair Eserleri” başlıkları bulunmaktadır. Felsefe bölümünde; “Ahmedî’nin İlim Anlayışı”, “Ahmedî ve İskendernâme Geleneği: Erken Osmanlı’da Dil, Hikmet ve Siyaset Düşüncesinin İnşası”, “Ahmedî’nin Manzûme-i Hikemiyye’sinin Metafiziksel ve Dinî Kozmoloji Bağlamlarında İncelenmesi” ve “Ahmedî’nin Tervîhu’l-Ervâh’ta Tabii Meselelere Yaklaşımı” isimli yazılar yer almaktadır. Tasavvuf-Ahlâk bölümünde; “Normatif Bir Ahlâk Metni Olarak İskendernâme’yi Yeniden Okumak”, “Ahmedî’de Tasavvufî Dil: Nefs Mertebeleri ve Tezkiye-i Nefs” ve “Hekîm ve Hakîm Şair Ahmedî Divanı’nda Manevî Hastalıklar” başlıkları bulunmaktadır. Dinî ilimler kısmında ise; “Ahmedî’niṅ İskendernâme’siṅ de Tanrı’nın Varlığı ve Biṙ liğ̇ i ̇ Meselesi”̇ , “Ahmedî’nin İskendernâme’sinde Âyet İktibasları” ve “Ahmedî ve Mi’rac-nâme’si” isimli yazılar yer almaktadır. Tarih bölümde ise “Helen, Pers, İslam, Hristiyan İskender Anlatı Geleneğinin Erken Osmanlı Alımlanışı: Ahmedî’nin İskendernâme’si”, “İskendernâme ile Tarihe Tanıklık Etmek İlk Manzum Dâsitân-ı Tevârih- i Mülûk-ı Âl-i ‘Osman’ın İçeriği” ve “Ahmedî’nin İskendernâme’sinde Kozmik Coğrafya Erken Dönem Osmanlılar’da Yeryüzü ve İktidar Algısı” isimli yazılar bulunmaktadır. Çalışmanın sonunda ise Ahmedî ile ilgili güncel bir bibliyografyaya yer verilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Felsefe-edebiyat ilişkisi; Türk düşüncesi; Ahmedî; İskendernâme; Ahmedî Divanı; Cemşîd ü Hurşîd; Tervîhu’l-Ervâh; Manzûme-i Hikemiyye; Dâsitân-ı Tevârih- i Mülûkı Âl-i ‘Osman; Bedâyiʿu’s-sihr fî sanâyiʿi’ş-şiʿr; Mirkâtul’-edeb; Mîzanu’l-edeb; Mi’yâru’l-edeb; Mi’râcnâme; İlim, İlimler sınıflaması; Edebiyat; Gazel; Şiir; Felsefe; Tasavvuf; Ahlâk; Dinî ilimler; Tefsir; Kelâm; Tarih; Coğrafya; Astronomi.
Aḥmedī’s Intellectual World in the Context of the Philosophy–Literature Relationship
In Ancient Greece, regarded as the birthplace of philosophy, the earliest philosophicalreligious
discourses are attributed to the Homer and Hesiod. In later periods, Aristotle’s
Rhetoric and Poetics, which were involved into his logical corpus, stand as the most evident
examples of this relationship. During the Middle Ages, the fact that Islamic philosophers
expressed their views on various subjects through literary genres such as poetry and novel
demonstrates the close connection between these two fields. For instance, figures in Islamic
thought such as Abū ‘Alā’ al-Ma’arrī and Omar Khayyām, who articulated their ideas through
verse, and Ibn Sina, who initiated the genre of the philosophical novel which is a symbolic
tale with Ḥayy ibn Yaqzān, along with the vibrant continuation of this tradition in later
periods, hold distinct importance in illustrating the relationship between philosophy and
literature. In Ottoman thought as well, we observe that thinkers with strong literary aptitudes
penned their thoughts on metaphysics, kalam, astronomy, history, logic, and many other
fields in the form of poetry and mathnawi. The most significant representative of this in the
14th and 15th centuries is Aḥmedī. A versatile thinker and poet, Aḥmedī demonstrated his
competence in philosophical sciences through works written in a literary style.
This study addresses the question of where Turkish thought can be positioned within the
context of the philosophy-literature relationship by focusing on Aḥmedī, evaluating the
thinker’s views across various fields. Aḥmedī’s world of thought is examined across various
disciplines such as Language-Literature, Philosophy, Sufism-Ethics, Religious Sciences, and
History in approximately twenty distinct and valuable articles.
The Introductory section includes articles titled “The Philosophy-Literature Relationship,”
“Where and How to Seek Turkish Thought,” and “Aḥmedī’s Life and Understanding of
Education.”
The Language-Literature section contains titles such as: “Intermediate Stops in the Mathnawi:
Turkish Ghazals in Aḥmedī’s Jamshīd u Khurshīd Mathnawī,” “Three Parallels (Nazire) of
Aḥmedī’s Ghazal with the Redif ‘Ey Dost’ in the Parwana Beg Journal,” “The ‘Reason for
Composition’ (Sebeb-i Telif) Sections in Aḥmedī’s Iskandar-nāma and Other Iskandar-nāmas in
Turkish Literature,” and “Aḥmedī’s Works on the Arabic Language.”
The Philosophy section includes articles titled: “Aḥmedī’s Conception of Knowledge,”
“Aḥmedī and the Iskandar-nāma Tradition: The Construction of Language, Wisdom, and
Political Thought in the Early Ottoman Period,” “An Analysis of Aḥmedī’s Manzûme-i
Hikemiyye in the Contexts of Metaphysical and Religious Cosmology,” and “Aḥmedī’s
Approach to Natural Issues in Tarwīḥ al-arwāḥ”.
The Sufism-Ethics section features titles such as: “Re-reading the Iskandar-nāma as a
Normative Ethical Text,” “Sufi Language in Aḥmedī: Stages of the Self (Nefs) and Purification
of the Self (Tezkiye-i Nefs),” and “Spiritual Diseases in the Divan of the Physician (Hekîm) and
Sage (Hakîm) Poet Aḥmedī.”
In the Religious Sciences section, the articles include: “The Issue of the Existence and
Oneness of God in Aḥmedī’s Iskandar-nāma,” “Quranic Citations in Aḥmedī’s Iskandar-nāma,”
and “Ahmedî and his Mi’rāj-nāma.”
The History section contains articles titled: “The Early Ottoman Reception of the Hellenic,
Persian, Islamic, and Christian Alexander Narrative Tradition: Aḥmedī’s Iskandar-nāma,”
“Witnessing History with the Iskandar-nāma: The Content of the First Poetic Dâsitân-ı Tevârih-i
vii
Mülûk-ı Âl-i ‘Osman,” and “Cosmic Geography in Aḥmedī’s Iskandar-nāma: The Perception of
Earth and Power in the Early Ottomans.”
At the end of the study, a current bibliography regarding Aḥmedī is included.
Keywords: The relationship between philosophy and literatüre; Turkish thought; Aḥmedī;
Iskandar-nāma; Aḥmedī’s Divan; Jamshid u Khurshid; Tarwīḥ al-arwāḥ; Manẓūme-i
Ḥikemiyye; Dāsitān-ı Tewārīḥ-i Mulūk-ı Âl-i ‘Othmān; Bedāyiʿu’s-siḥr fî ṣanāyiʿi’ş-şiʿr; Mirqāt
al-adab; Mīzān al-adab; Mi ‘yār al-adab; Mi’rāj-nāma; Knowledge; Science; Classification of
Sciences; Literature; Ghazal; Poetry; Philosophy; Sufism; Ethics; Religious Sciences; Tafsir;
Kalām; History; Geography; Astronomy.
İÇ SAYFALAR
