Anadolu’nun tarih boyunca farklı siyasi güçler arasındaki mücadelelere sahne olması, önemli güzergâhlar üzerinde bulunan bazı şehirlerin askerî, siyasi ve iktisadi bakımdan öne çıkmasına sebep olmuştur. Günümüzde Afyonkarahisar’ın Emirdağ ilçesi sınırları içerisinde kalıntıları bulunan Amorium da bu şehirlerden biridir. Eski çağlardan itibaren Anadolu’nun önemli ulaşım ağlarıyla irtibatlı olan şehir, Roma döneminde giderek gelişmiş, Doğu Roma hâkimiyeti sırasında ise Anadolu’nun başlıca askerî ve idari merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Anadolu eyaletinin merkezi olması, güçlü surları, İstanbul’a uzanan yollar üzerindeki konumu ve “Amorium Hanedanı” olarak bilinen üç imparatorun memleketi olması, şehrin önemini daha da artırmıştır. Bu çalışma, Amorium’un tarihî gelişimini ve İslam-Doğu Roma mücadelesindeki yerini uzun bir tarihî süreç içerisinde incelemektedir. Bu doğrultuda öncelikle şehrin coğrafî konumu, adının kökeni, eski çağ ve Roma dönemlerindeki gelişimi, Doğu Roma devrinde kazandığı askerî, idari ve dinî hüviyet ele alınmıştır. Selmân-ı Fârisî’nin İslâm’dan önce Amorium’da bulunmasına ilişkin rivayetler çerçevesinde şehrin Araplarla erken dönemdeki bağlantıları da değerlendirilmiştir. Ardından Hz. Peygamber (s.a.s.) döneminde başlayan Müslüman-Rum ilişkileri ile Hulefâ-yı Râşidîn, Emevî ve Abbâsî dönemlerinde Anadolu’ya gerçekleştirilen seferler incelenmiş, İstanbul’un Müslümanlar açısından önemli bir hedef hâline gelmesiyle birlikte Amorium’un İslâm ordularının karşısına neden tekrar tekrar çıktığı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışmanın merkezinde, bu uzun tarihî sürecin en dikkat çekici safhasını teşkil eden 223/838 tarihli Büyük Amorium Seferi bulunmaktadır. Doğu Roma İmparatoru Theophilos dönemindeki gelişmeler, Zibatra ve Malatya’ya yönelik saldırılar, Muʿtasım Billâh’ın sefer hazırlıkları, Abbâsî ordusunun Anadolu’ya girişi, Dazimon Muharebesi, Ankara’nın ele geçirilmesi, Amorium’un kuşatılması ve şehrin zaptı kaynaklar ışığında ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Sefer sonrasında meydana gelen gelişmeler, seferin Doğu Roma ve Abbâsîler üzerindeki etkileri, Ebû Temmâm’ın “Fethu Ammûriye” kasidesi ile Amorium’un sonraki tarihî seyri de araştırmanın kapsamına dâhil edilmiştir. Çalışmada İslam tarihi kaynakları ile Doğu Roma kronikleri, coğrafya, biyografi ve edebiyat eserleri, arkeolojik veriler ve modern araştırmalar karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir. Böylece Amorium’un tarihî yeri coğrafî konumu ve yüzyıllar boyunca üstlendiği askerî, siyasî ve stratejik işlevler çerçevesinde ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: İslam Tarihi; Amorium; Ammûriye; Anadolu; İstanbul; İslam-Doğu Roma İlişkileri
Throughout history, Anatolia was the scene of struggles among various
political powers, a circumstance that caused certain cities situated
along major routes to acquire particular military, political, and economic
importance. Amorium, whose ruins are located today within the
boundaries of the Emirdağ district of Afyonkarahisar, was one of these
cities. Connected to Anatolia’s major transportation networks since antiquity,
the city gradually developed during the Roman period and became
one of the principal military and administrative centers of Anatolia
under Eastern Roman rule. Its status as the center of the Anatolikon
Theme, its formidable fortifications, its position on the routes leading to
Constantinople, and its association with three emperors of the so-called
“Amorian Dynasty” further enhanced the city’s significance.
This study examines the historical development of Amorium and its
place in the Muslim–Eastern Roman struggle over an extended historical
period. To this end, it first addresses the geographical location of the
city, the origin of its name, its development during antiquity and the
Roman period, and the military, administrative, and religious character
it acquired under Eastern Roman rule. The city’s early connections with
the Arabs are also evaluated within the framework of reports concerning
Salmān al-Fārisī’s presence in Amorium prior to his conversion to
Islam. The study then examines Muslim–Eastern Roman relations beginning
in the time of the Prophet Muhammad (pbuh), together with
the expeditions into Anatolia undertaken during the periods of the
Rightly Guided Caliphs, the Umayyads, and the Abbasids. In this context,
it seeks to explain why Amorium repeatedly emerged as a major
objective of Muslim armies as Constantinople became an increasingly
important target for the Muslims.
At the center of the study is the Great Amorium Campaign of 223/838,
which constituted the most remarkable phase of this long historical process.
The developments during the reign of the Eastern Roman emperor
Theophilos, the attacks on Zibatra and Malatya, al-Muʿtaṣim Billāh’s
preparations for the campaign, the Abbasid army’s advance into Anatolia,
the Battle of Dazimon, the capture of Ankara, the siege of Amo
rium, and the conquest of the city are examined in detail in the light
of the available sources. The developments following the campaign, its
impact on both the Eastern Roman Empire and the Abbasid Caliphate,
Abū Tammām’s ode “Fath Ammūriyya”, and the subsequent historical
course of Amorium are also included within the scope of the study.
The study comparatively evaluates Islamic historical sources and Eastern
Roman chronicles alongside geographical, biographical, and literary
works, archaeological evidence, and modern scholarship. In this
way, it seeks to establish the historical significance of Amorium within
the framework of its geographical location and the military, political,
and strategic functions it performed over the centuries.
Keywords: Islamic History; Amorium; Ammūriyya; Anatolia; Constantinople;
Muslim–Eastern Roman Relations
İÇ SAYFALAR
