Mutasavvıf kimliğiyle ön plana çıkan Aynülkudât el-Hemedânî hem tarihi veriler hem de bizzat kendi eserlerinin sunduğu muhteva ışığında, aynı zamanda bir filozof olarak da değerlendirilmelidir. Kendisinin; bilgi teorisi, varlığa ilişkin tasavvurları; âlemin ezelîliği, sudur teorisi, nedensellik, nûr-zulmet diyalektiği, vahdet-i vücûd konularında sistematik olarak aktarmış olduğu görüşleri ve bu hususta ortaya koyduğu özgün kavramsal dünya, onun bilhassa tasavvuf ve felsefe geleneklerini mezceden bir noktaya yerleşmesine neden olmuştur. Aynülkudât’ın bu mezci, zihninin derinliklerinde fıtrî bir uyumla vuku bulduğundan, bu sentez yapay bir çaba değil, hakikat arayışının doğrudan ve doğal bir yansıması konumundadır. Aynülkudât’ın, Ebû Hâmid el-Gazzâlî (ö.505/1111) ile çağdaş olması ve hem İbn Sînâ’nın (ö. 428/1037) şahsına hem de onun el-Hikmetü’l-Meşrîkiyye tasavvuruna kendisini oldukça yakın hissetmesi, el-Hemedânî’yi “Gazzâlî sonrası tasavvufun değişimi”etkisiyle sınırlamaya engel teşkil etmektedir. Bu bağlamda Aynülkudât; Sühreverdî el-Maktûl ve Molla Sadrâ profilinde bir mütefekkir veya bir “müteellih hakîm/filozof” olarak hem aklın burhânî düşünme metodunu hem de “akıl ötesi tavrı” felsefesinin temel yapı taşları hâline getirmiştir. Bilmek ile idrak etmek arasında derin bir fark gören Aynülkudât, metafiziğe dair hususların akıl tarafından bilinebileceğini, ancak idrake konu olamayacağını düşünmektedir. Nitekim idrak, sadece akıl ötesi bir tavırda/alanda ortaya çıkabilecek bir nitelik arz etmektedir. Zübdetü’l-Hakâik, Temhîdât ve Mektûbât/Nâmehâ adlı eserlerinde sıklıkla ele aldığı üzere Aynülkudât, filozofların akılsal aşamalarla açıkladığı bilgi ve varlık meselelerini, “nûr” kavramını merkeze alarak yeniden işlemekte ve onu akıl ötesi tavırla ilişkilendirmektedir. Bu yönüyle Sühreverdî’nin öncüsü olmasının ötesinde, nûru, vahdet-i vücudun ana kavramlarından biri hâline getirip onu başlı başına bir teori şeklinde vazederek hem Bâyezîd-i Bistâmî (ö. 234/848) ve Hallâc-ı Mansûr (ö. 309/922) gibi mutasavvıflar tarafından temsil edilen vahdet-i vücûd anlayışını daha sistematik bir düzleme taşımış hem de bu yönüyle İbn Arabî’nin (ö. 638/1240) bir nevi habercisi olmuştur. Bütün mümkünlerin bilgisinin ezelî olarak zamandan münezzeh Tanrı’da sabit hakikatler şeklinde mevcut olduğu ve varlığın varlık olması bakımından bizzat Tanrı’nın tecellîleri/zuhûru konumunda bulunduğu hususlarını kendi kavramsal çerçevesinde kabul etmesi, vahdet-i vücûdu bir nazariye hâline getiren ana noktaları felsefesinde birleştirmiş olması anlamını taşımaktadır. Bu meyanda Tanrısal nûr, bütün mümkünlerin varlık sebebi; ilk varlık/akıl/Nûr-u Muhammedî ise onların istidadı için gerekli olan şart konumundadır. Bu çalışmanın temel amacı, Aynülkudât el-Hemedânî’nin düşünce dünyasında felsefenin nasıl yer bulduğunu ortaya koyarak onun İslâm düşünce tarihindeki “müteellih hakîm” kimliğini belirginleştirmektir. Çalışmada, müellifin Zübdetü’l-Hakâik, Temhîdât ve Mektûbât/Nâmehâ ve Şekva’l-Garîb adlı eserleri temel alınmış ve literatür taraması yöntemi kullanılmıştır. Araştırma sonucunda, Aynülkudât’ın sudûr ve ilk akıl konusunu müşahedeye dayalı olarak kabul ettiği, nûr kavramını merkeze alarak vahdet-i vücûdu sistematik bir teoriye dönüştürdüğü ve İbn Arabî öncesi dönemde bu anlayışın kurucu isimlerinden biri olduğu tespit edilmiştir.
Ayn al-Qudât al-Hamadânî, who is known in the literature primarily for
his identity as a Sufi, should also be evaluated as a philosopher in light
of both historical data and the content provided by his own works. His
systematically presented views on epistemology, conceptions regarding
existence, the eternity of the universe, the theory of emanation (sudûr),
causality, the dialectic of light and darkness, and the unity of existence
(wahdat al-wujud), along with the unique conceptual world he established
in these matters, have placed him at a point that particularly
synthesizes the traditions of Sufism and philosophy. Since this synthesis
in Ayn al-Qudât occurred with an innate harmony in the depths of his
mind, it is not a contrived endeavor but a direct and natural reflection
of his quest for truth. The fact that Ayn al-Qudât was a contemporary of
Ebû Hâmid al-Ghazâlî (d. 505/1111) and felt very close to the person of
Ibn Sînâ (d. 428/1037) as well as his concept of al-Hikmat al-Mashriqiyya
prevents confining al-Hamadânî to the influence of “post-Ghazalian
shifts in Sufism.” In this context, as a thinker in the mold of Suhrawardî
al-Maqtûl and Mullâ Sadrâ, or as a “theosophical sage/philosopher”
(muta’allîh hakîm), Ayn al-Qudât has made both the demonstrative
(burhânî) reasoning method of the intellect and the “stage beyond the
intellect” the foundational pillars of his philosophy. Perceiving a profound
difference between knowing and perceiving (idrâk), Ayn al-Qudât
considers that matters related to metaphysics can be known by the
intellect but cannot be the subject of idrâk. Indeed, idrâk represents
a quality that can only emerge in a stage beyond the intellect. As he
frequently discusses in his works Zubdat al-Haqâ’iq, Tamhîdât, and
Maktûbât/Nâmehâ, Ayn al-Qudât re-processes the issues of knowledge
and existence which philosophers explained through rational stages by
centering them on the concept of “light” (nûr) and relates it to the stage
beyond the intellect. In this respect, beyond being a precursor to Suhrawardî,
by elevating light to one of the main concepts of wahdat al-wujud
and positing it as a theory in its own right, he both carried the understanding
of wahdat al-wujud represented by Sufis such as Bâyezîd
al-Bistâmî (d. 234/848) and Hallâj al-Mansûr (d. 309/922) onto a more
systematic plane and, in this sense, became a harbinger of Ibn ‘Arabî (d.
638/1240). His acceptance within his own conceptual framework of the
notions that the knowledge of all possibilities exists eternally as fixed
realities (a’yân al-thâbita) in God, who is transcendent of time, and that
existence, insofar as it is existence, is in the position of God’s manifestations/
appearances (tajallî/zuhûr), signifies his integration of the main
points that transform wahdat al-wujud into a theory within his philosophy.
In this vein, Divine light is the cause of the existence of all possibilities,
while the First Existence/Intellect/Light of Muhammad (Nûr-u
Muhammadî) is the condition necessary for their aptitude (isti’dâd).
The primary purpose of this study is to reveal the place of philosophy
in the thought world of Ayn al-Qudat al-Hamadhani, thereby highlighting
his identity as a “theosophical philosopher” (muta’allih hakim) in
the history of Islamic thought. In this study, the author’s works titled
Zubdat al-Haqa’iq, Tamhidat, Maktubat/Nameha, and Shakwa al-Gharib
were taken as primary sources, and the literature review method
was employed. The research concludes that Ayn al-Qudat adopted the
concepts of emanation (sudur) and the First Intellect based on mystical
contemplation (mushahada), transformed the unity of existence
(wahdat al-wujud) into a systematic theory by centering it around the
concept of “light” (nur), and was one of the formative figures of this
understanding in the pre-Ibn ‘Arabi period.
Keywords: Ayn al-Qudât al-Hamadânî; Emanation; The Philosophy of
Illumination; First Intellect; Wahdat al-Wujud
İÇ SAYFALAR
