Bu çalışma, İslamiyet’in ortaya çıkışından günümüze kadar Müslüman devletlerin oluşumunu, gelişimini ve dönüşümünü tarihsel sosyoloji perspektifinden incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, Müslüman devletlerin yalnızca siyasal olaylar, hanedan değişimleri veya askerî başarılar üzerinden değil; onları ortaya çıkaran toplumsal dinamikler çerçevesinde değerlendirilmesini sağlamaktır. Bu bağlamda çalışma, devlet-toplum ilişkisini kabile dayanışması, mezhepsel aidiyetler, dinî meşruiyet, yönetici elitler, bürokratik örgütlenmeler ve toplumsal yapı ekseninde ele almaktadır. Araştırmada tarihsel sosyoloji yöntemi benimsenmiş; klasik tarihsel kaynaklar, siyaset düşüncesi literatürü ve çağdaş sosyolojik yaklaşımlar birlikte değerlendirilmiştir. Özellikle İbn Haldun’un asabiyet teorisi, Müslüman devletlerin kuruluş ve dönüşüm süreçlerini açıklamada temel analitik çerçevelerden biri olarak kullanılmıştır. Bunun yanında Weber’in otorite tipolojisi, toplum sözleşmesi teorileri, modern devlet kuramları ve Orta Doğu toplumlarına ilişkin çağdaş sosyolojik yaklaşımlar da çalışmanın teorik altyapısını oluşturmaktadır. Çalışma Medine şehir devletinden başlayarak Dört Halife, Emeviler, Abbasiler, Selçuklular, Osmanlılar, Safeviler ve Babürler gibi tarihsel örnekleri incelemekte; ardından modernleşme süreçleri ve ulus-devlet deneyimlerini değerlendirmektedir. Ayrıca günümüz Orta Doğu devletlerinde aşiret yapılarının, mezhepsel aidiyetlerin ve yönetici elitlerin siyasal düzen üzerindeki etkileri karşılaştırmalı biçimde analiz edilmektedir. Sonuç olarak çalışma, Müslüman devletlerin tarihini siyasal olayların ötesinde toplumsal yapıların şekillendirdiği dinamik bir süreç olarak değerlendirmektedir.
Anahtar Kelimeler: Asabiyet; Tarihsel Sosyoloji; Müslüman Devletler; Devlet-Toplum İlişkisi; Aşiret ve Mezhep
Tribes Sects and Elites
Sociological Foundations of Muslim States from
Historical Origins to the Present
This study examines the formation, development, and transformation
of Muslim states from the emergence of Islam to the present through the
perspective of historical sociology. The primary objective is to analyze
Muslim states not merely through political events, dynastic changes, or
military achievements, but within the broader framework of social dynamics
that shaped their emergence and continuity. In this regard, the
study investigates state–society relations through dimensions such as
tribal solidarity, sectarian affiliations, religious legitimacy, ruling elites,
bureaucratic structures, and social organization.
The research adopts a historical sociological methodology by integrating
classical historical sources, political thought literature, and contemporary
sociological approaches. In particular, Ibn Khaldun’s theory
of asabiyyah serves as one of the principal analytical frameworks for
explaining the formation and transformation of Muslim states. In addition,
Weberian authority typologies, social contract theories, modern
state theories, and contemporary sociological approaches concerning
Middle Eastern societies constitute the theoretical foundation of the
study.
Beginning with the Medina city-state, the research analyzes major historical
cases including the Rashidun Caliphate, Umayyads, Abbasids,
Seljuks, Ottomans, Safavids, and Mughals, before extending the discussion
to modernization processes and nation-state experiences. Furthermore,
the study comparatively evaluates the impact of tribal structures,
sectarian identities, and governing elites on contemporary Middle Eastern
political systems. Ultimately, the study argues that the history of
Muslim states should be understood as a dynamic process shaped not
only by political developments but also by the underlying social structures
that sustain and transform political authority.
Keywords: Asabiyyah; Historical Sociology; Muslim States; State–Society
Relations; Tribe and Sect
İÇ SAYFALAR
