İslam filozofları ile İslam kelamcılarının en köklü tartışma noktalarından birisi, Allah’ın sıfatları özellikle de Oʼnun ilim sıfatı olmuştur. İslam düşüncesinin ekolleşme döneminin başlarında ilim sıfatı da esas alınarak Allah ile sıfatları arasındaki ilişki tartışılırken (sıfatlar zatının aynı mıdır gayrı mıdır) meşşâî ve yeni-platoncu İslam filozoflarından İbn Sînâ, ilk defa Tanrı’nın ilim sıfatıyla ilgili farklı bir bakış açısı geliştirmiştir. Tekil varlıkları insan, belirli bir zaman ve mekâna bağlı olarak duyusal bir bilgiyle cismânî olarak bilmektedir. İnsan böyleyken Allah, sadece duyu algılarından değil zaman, mekân ve maddeden de münezzehtir. Sadece duyularla bilinebilen maddî, zaman ve mekâna bağlı tekiller, bu durumda Allah tarafından nasıl bilinecektir, sorusuna cevap arayan İbn Sînâ Allah’ın, tekilleri, bizim bildiğimiz gibi değil de tümel olarak bildiği tezini ileri sürmektedir. İbn Sînâ’nın bu tezi, İslam coğrafyasında saygın bir konumda olan ve görüşleri ile etki değeri son derece fazla olan dönemin dini ilimlerinde otorite kabul edilen Gazzâlî tarafından çok sistemli bir şekilde Mekâsidü’l-felâsife, el Munkizü mine’d-dalâl ve Tehâfütü’l-felâsife adlı eserlerinde eleştirilmiştir. Gazzalî açısından, bir tekili tümel olarak bilmek demek, anlamsız bir cümledir ve bu, Allah, tekilleri bilmez, anlamından başka bir manaya gelmez. Gazzâlî’nin iddiasına göre filozoflar, âlemin kadîm olduğunu, Allah’ın tekilleri bilmediğini ve haşr-i cismânîyi inkâr ettiklerini ileri sürmektedir ki onlar, bu üç görüşleriyle küfre düşmüşlerdir. Bu çalışmamızda biz, birinci el kaynaklara inerek Allah’ın tekillere dair bilgisi sorunuyla ilgili her iki tarafın görüş ve düşüncelerini nesnel bir şekilde ortaya koymaya çalışacağız.
Anahtar Kelimeler: Allah’ın Bilgisi; Tekil (cüz’î); Tekfir; İbn Sînâ; Gazzâlî; İbn Rüşd
One of the most enduring points of debate among Islamic philosophers
and Islamic theologians has been the attributes of God, particularly His
attribute of knowledge. In the early stages of the formation of schools
of thought in Islamic philosophy, while the relationship between God
and His attributes was being debated-based in part on the attribute of
knowledge (namely, whether the attributes are identical to or distinct
from His essence)-Avicenna, an Islamic philosopher of the Peripatetic
and Neoplatonic schools, was the first to develop a different perspective
regarding God’s attribute of knowledge.
Human beings know particulars through sensory perception as corporeal
entities, which is bound to a specific time and place. While this is
true of humans, God is transcendent not only of sensory perceptions
but also of time, space and matter. Seeking an answer to the question
of how God can know individual entities-which are material, bound by
time and space, and knowable only through the senses-Avicenna advances
the thesis that God knows these individual entities not as we do,
but in universally.
Avicenna’s thesis was systematically criticized by al-Ghazzali-a figure
held in high esteem throughout the Islamic world, whose ideas were
highly influential, and who was recognized as an authority in the religious
sciences of his time in his works Makâsid al-falasifa, al-Munkiz min
al-dalâl and Tahâfüt al-falasifa. From al-Ghazzali’s perspective, to say
that one knows a particular as a universal is a meaningless statement,
and this amounts to nothing other than the implication that “God does
not know particulars.”
According to al-Ghazzali, philosophers claim that the universe is eternal,
that God does not know particulars, and that they deny the physical
resurrection; with these three views, they have fallen into unbelief. In
this study, we will draw on primary sources to objectively present the
views and ideas of both sides.
Keywords: Knowledge of God; Particular; To Declare Someone Unbeliever;
Avicenna; al-Gâzâlî; Everroes
İÇ SAYFALAR
