Bu araştırma, kutsal zaman dilimlerinin bireylerin dinî yönelim ve faaliyetleri üzerindeki etkisini sosyodemografik değişkenler bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada temel olarak kutsal zamanlardaki dinî yönelimlerde gözlemlenen artışın düzeyi ve bu artışın psikolojik temellerinin neler olduğu sorusuna cevap aranmaktadır. Kuramsal çerçevede öncelikle “kutsal,” “zaman” ve “dindarlık” kavramları açıklığa kavuşturulmuş, kutsal olgusuna ilişkin teorik yaklaşımlar, kökenci yönüyle Leuba, Freud ve Durkheim, fenomenolojik perspektiften Otto, Eliade ve Cox, eleştirel yaklaşımla Vergote ve işlevselci yönüyle Mol ve Berger’in görüşleri ekseninde eklektik yöntem ile ele alınmıştır. Ardından kutsalın bireysel ve toplumsal yaşantı üzerindeki etkileri, kutsal zamanın temel özellikleri, semavi dinlerde kutsal zaman anlayışı, popüler halk dindarlığı ve seküler kutsal kavramları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Ayrıca kutsal zamanlarda dinî yaşantıyı etkileyen tarihî ve sosyokültürel faktörler içeriksel olarak sınıflandırılmış, bu bağlamda literatürde yer alan bazı araştırma verilerine de yer verilmiştir. Araştırmanın yöntemi eşzamanlı – baskın statülü, (NİCEL-nitel) nitel destekli nicel araştırma modelini kapsamaktadır. Nicel veri toplama sürecinde yapılandırılmış ölçekler, kişisel bilgi formu ve kapalı uçlu anket soruları kullanılmış olup, nitel veriler ise açık uçlu sorular aracılığıyla elde edilmiştir. Araştırmanın örneklemini Ankara’da ikamet eden 20 yaş üzeri bireyler oluşturmaktadır. Veriler SPSS programıyla istatistiksel olarak analiz edilmiş, nitel veriler ise yapısal içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, kutsal zamanlarda dinî yönelim ve faaliyetlerde genel olarak anlamlı bir artış olduğunu göstermektedir. Bu artışın özellikle uhrevi atmosfer, sosyal etkileşim, dini hatırlatıcı unsurlar ve bireysel arınma motivasyonu gibi temalarla bağlantılı olduğu tespit edilmiştir. Bununla birlikte bazı katılımcılar kutsal zamanların dinî manipülasyonlara açık bir alan oluşturduğu veya bireysel inançla zaman arasında doğrudan bir bağ kurulamayacağı görüşünü dile getirmiştir. Dini yönelim türü ve popüler halk dindarlığı değişkenlerinin ise kutsal zaman dindarlığında aracı faktör rolü oynadığı saptanmıştır. Sonuç olarak kutsal zamanlar bireylerin dinî yönelimlerini, ibadet tutumlarını ve manevi arayışlarını şekillendiren önemli bir yapı taşı niteliğindedir. Bu zaman dilimlerinde ortaya çıkan dinî yönelim artışının hem bireysel hem toplumsal düzeyde farklı psikososyal etkenlerle etkileşim hâlinde olduğu görülmektedir. Araştırma, kutsal zaman fenomenini başta din psikolojisi olmak üzere din sosyolojisi ve din antropolojisi kesişiminde ele alarak alana kuramsal ve ampirik katkı sağlamayı hedeflemektedir.
Anahtar Kelimeler: Psikoloji; Din Psikolojisi; Kutsal; Kutsal Zaman; Dindarlık; Dini Yönelim; Popüler Halk Dindarlığı
This study aims to examine the influence of sacred periods on individuals’ religious orientations
and religious activities in relation to sociodemographic variables. More specifically,
it seeks to determine the extent of the increase observed in religious orientations during
sacred periods and to identify the psychological foundations underlying this increase.
Within the theoretical framework, the concepts of “sacred,” “time,” and “religiosity” are
first clarified. Theoretical approaches to the phenomenon of the sacred are examined
through an eclectic framework, drawing on the reductionist perspectives of Leuba, Freud,
and Durkheim; the phenomenological perspectives of Otto, Eliade, and Cox; Vergote’s critical
approach; and the functionalist perspectives of Mol and Berger. The effects of the sacred
on individual and social life are subsequently examined in relation to the fundamental
characteristics of sacred time, conceptions of sacred time in the Abrahamic religions, popular
folk religiosity, and the concept of the secular sacred. In addition, historical and sociocultural
factors influencing religious experience during sacred periods are thematically
classified, and relevant findings from previous studies are incorporated into the discussion.
Methodologically, the study employs a concurrent mixed-methods research design with
quantitative data given dominant status and qualitative data serving a supportive role.
Quantitative data were collected through structured scales, a personal information
form, and closed-ended survey questions, while qualitative data were obtained through
open-ended questions. The study sample consists of individuals aged 20 and above residing
in Ankara. Quantitative data were statistically analyzed using SPSS, while qualitative
data were evaluated through structural content analysis.
The findings indicate a statistically significant overall increase in religious orientations
and activities during sacred periods. This increase was found to be particularly associated
with themes such as a sense of the hereafter-oriented atmosphere, social interaction,
religious reminders, and individual motivations for spiritual purification. At the same
time, some participants expressed the view that sacred periods may constitute an area
susceptible to religious manipulation or that no direct relationship can necessarily be
established between individual belief and particular periods of time. Religious orientation
and popular folk religiosity were also found to function as mediating factors in sacred-
time religiosity.
In conclusion, sacred periods constitute an important component in shaping individuals’
religious orientations, attitudes toward religious practices, and spiritual quests. The
increase in religious orientation observed during these periods appears to interact with
various psychosocial factors at both the individual and social levels. By examining the
phenomenon of sacred time at the intersection of the psychology of religion, sociology
of religion, and anthropology of religion, this study aims to make both theoretical and
empirical contributions to the field.
Keywords: Psychology; Psychology of Religion; Sacred; Sacred Time; Religiosity; Religious
Orientation; Popular Folk Religiosity
İÇ SAYFALAR
