Tefsir geleneğinde müfessirler, Kur’an ayetlerini yorumlarken yalnızca lafzi anlamlarla yetinmemiş aynı zamanda yaşadıkları dönemin ilmî, sosyal ve kültürel şartlarını da dikkate almışlardır. Nisâ suresi; kadınların insanlık değeri, aile içindeki konumu, evlilik, boşanma, mehir, miras, mahremiyet ve dinî sorumlulukları gibi birçok konuyu ele alan surelerden biridir. Bu konuda daha önce çalışmalar yapılmış ancak Nisâ suresinde kadınların haklarının Türkiye’de Cumhuriyet dönemi müfessirleri tarafından nasıl ele alındığı ile ilgili bütüncül anlamda yapılan bir araştırmaya rastlanılmamıştır. Çalışmamız, daha önce tefsir alanında sınırlı biçimde ele alınan bu konuyu ele alarak Nisâ suresinde kadın haklarıyla ilgili ayetlerin Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır’ın Hak Dini Kur’an Dili ile M. Sait Şimşek’in Hayat Kaynağı Kur’an Tefsiri adlı eserlerinde nasıl yorumlandığını karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Çalışmanın temel sorusu, “Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır ve M. Sait Şimşek’in, Nisâ suresindeki kadın haklarıyla ilgili ayetler hakkındaki yorumlarında benzerlik ve farklılıklar nelerdir?” şeklinde belirlenmiştir. Araştırma sonucunda, her iki müfessirin de kadınların hakları konusunda Kur’an’ın temel ilkelerini esas alan ortak bir yaklaşım benimsedikleri görülmüştür. Bununla birlikte, yöntem farkları dikkat çekicidir: Elmalılı’nın yorumlarında, klasik tefsir geleneği, fıkhi açıklamalar ve hukuki değerlendirmeler ağırlık kazanırken; Şimşek’in yorumlarında ise tarihsel bağlam, toplumsal gerçeklikler ve çağda çözümlemeler ön plana çıkmaktadır. Bu bulgular, tefsir faaliyetinin, yalnızca metne bağlı kalmayıp müfessirin içinde bulunduğu dönemin ihtiyaçları ve şartlarıyla şekillenen dinamik bir süreç olduğunu göstermektedir. Çalışma, her iki müfessirin de Nisâ suresindeki hükümleri, kadınların haklarını ve toplumsal konumunu merkeze alan bir çerçevede ele aldığını ortaya koymakta ve tefsir geleneğine bu doğrultuda bir katkı sunmayı hedeflemektedir.
Anahtar Kelimeler: Tefsir; Kadın Hakları; Nisâ Suresi; Cumhuriyet Dönemi Türkçe Tefsirler
The Rights and Social Role of Women in Sūrat al-Nisāʾ
-In the Context of “Hak Dini Kur’an Dili” and “Hayat Kaynağı
Kur’an Tafsirs-
In the tradition of Qurʾānic exegesis (tafsir), exegetes have not confined
themselves solely to the literal meanings of Qurʾānic expressions;
they have also taken into consideration the intellectual, social, and
cultural conditions of their respective periods. Sūrat al-Nisāʾ is one of
the Qurʾānic chapters that addresses a wide range of issues concerning
women, including human dignity, family status, marriage, divorce,
dower (mahr), inheritance, privacy, and religious responsibilities. Although
various studies have examined women’s rights in the Qurʾān,
no comprehensive research has been identified that comparatively
investigates how the verses related to women’s rights in Sūrat al-Nisāʾ
have been interpreted by exegetes of the Republican era in Türkiye.
This dissertation addresses this underexplored area by conducting a
comparative analysis of the interpretations of the verses concerning
women’s rights in Sūrat al-Nisāʾ as presented in Hak Dini Kur’an Dili by
Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır and Hayat Kaynağı Kur’an Tefsiri by
M. Sait Şimşek. The central research question of the study is: “What are
the similarities and differences between Elmalılı Muhammed Hamdi
Yazır’s and Mehmet Sait Şimşek’s interpretations of the verses concerning
women’s rights in Sūrat al-Nisāʾ?” The study employs qualitative
research methods, particularly document analysis and comparative
textual analysis, to examine the exegetical approaches of the two commentators.
The findings indicate that both exegetes adopt a common
framework grounded in the fundamental Qur’anic principles regarding
women’s rights and dignity. Nevertheless, significant methodological
differences emerge in their interpretations. Elmalılı’s exegesis is characterized
by a stronger reliance on the classical tafsir tradition, detailed
juridical discussions, and legal reasoning. In contrast, Şimşek places
greater emphasis on historical context, contemporary social realities,
and interpretive approaches aimed at addressing modern concerns.
These findings demonstrate that tafsir is not merely a text-centered activity
but also a dynamic intellectual endeavor shaped by the historical
vi
context, social conditions, and scholarly priorities of the exegete. The
dissertation further reveals that both commentators interpret the rulings
of Sūrat al-Nisāʾ within a framework that seeks to protect women’s
dignity, rights, and social status, while differing in the methodological
tools they employ. By highlighting both continuity and change within
modern Turkish Qurʾānic exegesis, this study aims to contribute to the
broader scholarship on women’s rights Qurʾānic interpretation, and
contemporary tafsir studies.
Keywords: Tafsir; Women’s Rights; Sūrat al-Nisāʾ; Turkish Tafsir Literature
in the Republican Era
İÇ SAYFALAR
