Bu çalışma, İslam hukuk geleneğinde tarihsel olarak sarsılmaz bir birlikteliğe sahip olan ancak modern dönemin disipliner ayrışma süreçlerinde birbirinden kopuk algılanmaya başlanan fıkıh ve ahlâk disiplinleri arasındaki ilişkiyi sistematik bir perspektifle ele almaktadır. Temel amaç, fıkhın dışsal davranışları düzenleyen normatif bir kurallar silsilesi olmadığını, bunun yanında ahlâkî değerlerle örülü, bütüncül ve gaye eksenli bir değerler sistemi olduğunu ortaya koymaktır. Araştırma boyunca, fıkhın klasik tanımında yer alan “kişinin lehine ve aleyhine olanı bilmesi” ilkesinin, salt hukuki bir teknikten ziyade, derin bir ahlâkî sorumluluğu tazammun ettiği vurgulanmıştır. Adalet, ihsan, hüsün-kubuh ve hudûdullah gibi temel kavramlar aracılığıyla, bu iki disiplin arasındaki yapısal ve anlamsal süreklilik kuramsal düzeyde temellendirilmiştir. Bu bağlamda ef’âl-i mükellefîn, diyânîkazâî hüküm ayrımı, makâsıdü’ş-şerîa ve sedd-i zerîa gibi usûlî araçlar, normun şekilci yorumu ile maksat eksenli yaklaşım arasındaki dengeyi kurmak üzere yeniden yorumlanmıştır. Çalışmanın uygulama safhasında; ibadetlerden borçlar hukukuna, aile hukukundan ceza ve yargılama süreçlerine kadar geniş bir yelpazede ahlâkî ilkelerin fıkhî hükümlere ne derece nüfuz ettiği analiz edilmiştir. Karşılıklı rıza, zararı önleme ve takvaya uygunluk gibi ilkelerin, fıkhın sosyal adaleti ve bireysel erdemi önceleyen karakterini nasıl şekillendirdiği üzerinde durulmuştur. Özellikle “şer’î hile” tartışmaları ekseninde, hukuki şekilciliğin ahlâkî özden kopmasının yarattığı yozlaşma eleştirilmiş; lafzî meşruiyet ile sahici meşruluk arasındaki fark somut örneklerle irdelenmiştir. Netice itibarıyla bu eser, günümüzde hissedilen ahlâkî erozyonun temelinde fıkhın ruhundan ve ahlâkî derinliğinden uzaklaşılmasının yattığını savunmaktadır. Kitap, fıkhı bireyi kemale erdirmeyi hedefleyen ahlâk temelli bir sistem olarak yeniden konumlandırırken; “makâsıd eksenli bir fıkıh” tasavvurunun, çağdaş dünyada değer temelli bir hukuk bilinci inşa etmedeki hayati rolüne dikkat çekmektedir.
Anahtar Kelimeler: İslam Hukuku; Fıkıh; Ahlak; Fıkıh-Ahlak İlişkisi; Makâsıdü’ş-Şerîa
The Relationship Between Fiqh and Morality
This study systematically examines the relationship between Islamic
jurisprudence (fiqh) and ethics—two disciplines historically intertwined
within the Islamic tradition but increasingly fragmented in
the modern era due to disciplinary specialization. By analyzing a wide
spectrum ranging from acts of worship to family and contract law, and
from criminal procedures to the controversial issue of legal ruses (hila),
the research seeks to restore a holistic understanding of these fields.
The study asserts that fiqh is not merely a normative system regulating
external behaviors, but a value-oriented framework grounded in moral
motives. The classical definition of fiqh as “knowing what is for and
against a person” signifies a scope of moral responsibility that transcends
simple legalism. Through fundamental concepts such as justice
(adalat), excellence (ihsan), and the “boundaries of God” (hududullah),
the research demonstrates a structural and historical continuity between
law and morality. Within this framework, methodological tools
such as the objectives of the law (maqasid al-sharia), the distinction between
religious (diyani) and judicial (qada’i) rulings, and the principle
of blocking the means (sadd al-dharia) are reinterpreted to bridge the
gap between formalist literalism and purpose-oriented approaches.
Furthermore, the influence of moral principles on jurisprudential rulings
is analyzed in detail, with an emphasis on mutual consent, harm
prevention, and piety (taqwa). A critical section of the study focuses
on legal ruses (hila al-shar’iyya), evaluating practices that appear legally
valid yet remain morally problematic. By discussing the tension
between formal legality and genuine legitimacy, the research critiques
the corruption that arises when the letter of the law is prioritized over
its ethical essence. In conclusion, this work argues that contemporary
moral dissolution is largely rooted in a departure from the ethical core
of fiqh. By repositioning fiqh as a morality-based system aimed at individual
perfection and social justice, the study concludes that revitalizing
a “Maqasid-oriented” legal paradigm is essential for cultivating a
value-based legal consciousness in modern Muslim societies.
Keywords: Fiqh; Morality; Islamic Law; The Relationship Between
Fiqh and Morality; The Objectives of Islamic Kaw
İÇ SAYFALAR
