Cumhuriyet devrimlerinin şekillendirdiği erken dönem maarif politikalarının temel amacı, devletin din ve eğitim mekanizmaları üzerinde tam denetim kurmaktır. Halifeliğin kaldırılması ve Tevhid-i Tedrisat ile başlayan süreç, dini kontrol etme, rasyonelleştirme ve nihayetinde bireysel alana indirgeme işlevi görmüştür. Yeni rejimin arzuladığı “fikri hür, vicdanı hür” nesil inşası hedefine ulaşmada eğitim etkili bir aygıt olarak kullanılmıştır. Bu çalışma, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e uzanan Türk modernleşme sürecinin din eğitimi ve toplumsal dindarlık algısı üzerindeki yapısal etkilerini incelemektedir. Araştırmanın temel problemi, erken Cumhuriyet dönemi eğitim politikalarının, dini kamusal alandan soyutlayıp salt vicdanlara hapsetmesinin günümüzdeki yansımalarıdır. Pozitivist ve seküler politikalar neticesinde din eğitiminin müfredattan çıkarıldığı manevi fetret dönemleri, toplumun geleneksel inanç kodlarını zedelemiş ve dinî aidiyetin yüzeysel bir reflekse (Kültürel Müslümanlık) indirgenmesine yol açmıştır. Çalışmanın merkezî tezi, günümüzde Z Kuşağı olarak adlandırılan genç nesilde gözlemlenen deizm, inanç krizi ve dine mesafeli tutumun anlık bir sapma veya isyan olmadığıdır. Aksine bu tablo, dedelerin ve babaların, katı laikleşme politikaları nedeniyle tam anlamıyla yaşayamadıkları ve içselleştiremedikleri manevi mirası yeni nesillere aktaramamasından kaynaklanan tarihsel bir kopuşun zorunlu neticesidir. Nesiller boyu süren dinî okuryazarlık eksikliği, ulemanın otorite kaybı ve rasyonel-seküler aklın mutlaklaştırılması, bireyi teolojik sapmalara ve kendi öznel inancını kurgulamaya itmiştir. Sonuç olarak bu kitap, devletin din eğitimini kontrol altına alma ve rasyonelleştirme çabalarının sosyolojik maliyetini tahlil ederek, şekilsel ibadetlerin ötesine geçemeyen seküler dindarlık krizini aşmayı hedeflemektedir. Eser, salt bir geçmiş eleştirisi veya yası olmaktan ziyade, modern bireyin varoluşsal bunalımlarına yanıt verebilecek, medeniyet kökleriyle barışık ve çağın gerçeklerini okuyabilen sahih bir din eğitimi modelinin inşasına kavramsal zemin hazırlamayı amaçlamaktadır.
Anahtar Kelimeler: Din Eğitimi, Türk Modernleşmesi, Sekülerleşme, Kültürel Müslümanlık, Z Kuşağı, Laiklik, Manevi Fetret Devri
The Exile of the Sacred
The primary objective of early educational policies shaped by the Republican
revolutions was to establish absolute state control over religious and
educational mechanisms. The process, initiated by the abolition of the Caliphate
and the Unification of Education (Tevhid-i Tedrisat), served to control,
rationalize, and ultimately confine religion to the individual sphere.
Education became an effective apparatus for constructing the regime’s
desired generation of “free thought and free conscience.”
This study examines the structural impacts of the Turkish modernization
process—from the Tanzimat to the Republic—on religious education and
the social perception of piety. The core problem addressed is the contemporary
reflection of early Republican policies that isolated religion from
the public sphere. The “spiritual interregnum,” where religious education
was removed from curricula due to positivist and secular policies, damaged
traditional belief codes and reduced religious affiliation to a superficial
reflex (“Cultural Muslimhood”).
The central thesis posits that the deism, crisis of faith, and distant attitude
toward religion observed in Generation Z are not momentary rebellions.
Rather, they are the inevitable consequence of a historical rupture. Strict
secularization policies prevented previous generations from fully internalizing
and transmitting their spiritual heritage. A multi-generational lack of
religious literacy, the decline of the ulama’s authority, and the absolutization
of rational-secular reason have driven individuals toward theological
deviations and subjective belief systems.
Consequently, by analyzing the sociological costs of state efforts to rationalize
religious education, this book aims to overcome the crisis of “secular
piety” limited to formal rituals. Rather than merely critiquing the past, the
work lays the conceptual groundwork for an authentic religious education
model that can address the modern individual’s existential crises, reconcile
with civilizational roots, and accurately interpret the realities of the age.
Keywords: Religious Education, Turkish Modernization, Secularization,
Cultural Muslimhood, Generation Z, Secularism, Spiritual Interregnum
İÇ SAYFALAR
