Faydacılık tarihinin en önemli iki ismi olan Bentham ve Mill kendi teorilerini inşa ederken tüm metafizik ilkeleri dışlayan bir yaklaşımı benimsemişlerdir. Bundan dolayı her iki düşünür de teorilerinde ne Tanrı’ya ne de dine yer vermişlerdir. Bu çalışma Bentham ve Mill’in söz konusu yaklaşımlarının arka planını ve nedenlerini ortaya koymayı amaçlar. Bentham ve Mill’in teorilerinde Tanrı ve dini dışlamalarının en temel nedeni, bu alanlarla ilgili önermeler setinin olgusal zeminin ötesine geçen içerim ve imalarıdır. Onlara göre bu durum da söz konusu önermeleri spekülatif birer iddia haline getirmektedir. Dahası bu spekülatif alandan beslenen din, kilise ve din adamları gibi kurumsal yapılarıyla toplumsal yaşamı şekillendirmektedir. Bu durum ise fayda ilkesi temelinde bir toplum inşa etmeyi amaçlayan Bentham ve Mill açısından önemli bir sorun oluşturmaktadır. Çünkü onlara göre kurumsal din mevcut haliyle yozlaşmış durumdadır ve mevcut yapısıyla bireyin ve toplumun ahlaki gelişiminin önünde en büyük engeli teşkil etmektedir. Bu soruna Bentham ve Mill’in bulduğu çözüm kurumsal dini yapının toplumdan silinmesidir. Bentham, dinin toplumdan silinmesini yeterli görürken, Mill ise dinin ortaya çıkardığı boşluğu doldurmasını beklediği “İnsanlık Dini” adını verdiği seküler bir din önerir. Bu bağlamda Bentham ve Mill dinle ilgili tartışmayı doğruluk-yanlışlık açısından ziyade fayda-zarar açısından ele alırlar. Bundan dolayı ilgilendikleri asıl soru, dinin emirlerinin ve öğretilerinin doğruluk ya da yanlışlığı değil, dinin insan mutluluğuna katkı sağlayıp sağlamadığıdır. Bu sorunun cevabı her iki düşünür için de aynıdır: din, birey ve toplumun mutluluğunun önündeki önemli bir engeldir. Dolayısıyla onlara göre fayda ilkesi bireyin ve toplumun mutluluğu için yeterlidir, bunun dışında köklerini fizik ötesinden alan başka bir ilkeye ya da inanca gerek yoktur. Dahası fayda ilkesi insan eylemleri söz konusu olduğunda mutlak doğruluk standardı olduğundan eğer herhangi bir din ya da inanç, varlığını sürdürmek istiyorsa fayda ilkesinin şemsiyesi altına girmek zorundadır. Fayda ilkesiyle uyumlu olmayan, bu ilkeyle çatışan bir dinin ya da inancın varlığını sürdürmesi mümkün değildir. Dolayısıyla Bentham ve Mill için fayda ilkesinin olduğu yerde dine ihtiyaç yoktur. Din, insanlığa fayda ilkesinin veremediği hiçbir şeyi veremediği gibi insanlığın mutluluğunun önündeki en büyük engellerden biridir.
Anahtar Kelimeler: Din, Faydacılık; Seküler Faydacılık; Fayda İlkesi; Bentham; Mill
Secular Utilitarianism
Jeremy Bentham and John Stuart Mill, the two most influential figures
in the history of utilitarianism, constructed their ethical theories by
adopting an approach that excludes all metaphysical implications and
presuppositions. Consequently, neither thinker assigns any role to God
or religion within their moral frameworks. This study aims to reveal
the background and underlying reasons for this exclusion. The principal
reason Bentham and Mill exclude God and religion from their ethical
systems is that propositions concerning these domains extend beyond
the empirical realm and thus lack verifiable grounding. For both
thinkers, such propositions inevitably become speculative. Moreover,
religion, rooted in this speculative sphere, shapes social life through
institutional structures such as churches and their clergy. This poses
a significant problem for Bentham and Mill, who seek to build society
on the foundation of the principle of utility. In their view, institutional
religion is corrupt in its existing form and constitutes one of the most
significant obstacles to the moral development of individuals and society.
While Bentham advocates the complete removal of religion from
social life, Mill, going further, proposes a secular replacement-what he
calls “the Religion of Humanity.” Accordingly, Bentham and Mill shift
the debate on religion from the realm of truth and falsity to that of
utility and harm. The central question for them is not whether religious
doctrines are true, but whether religion contributes to human happiness.
Their answer is unequivocal: religion hinders both individual and
collective flourishing. Since the principle of utility provides the sole
sufficient standard for determining right action, any religion or belief
system can survive only under its authority. A religion that conflicts
with utility cannot endure. Thus, where the principle of utility prevails,
religion becomes unnecessary, offering nothing that utility cannot already
supply, and often standing as an obstacle to human happiness.
Keywords: Religion; Utilitarianism; Secular Utilitarianism; Principle of
Utility; Bentham; Mill
İÇ SAYFALAR
