Rasyonalitenin ne olduğuna dair tartışmalarda, araçsal rasyonalitenin belirleyici konumu, bilgisayar sonrası dönemde gelişen hesaplamalı yaklaşımlarla birlikte yeni bir işlev kazanmıştır. Bu yaklaşımlar zihni simgesel işlem birimi olarak kavrarken, düşünmeyi algoritmik çözülebilirlik ilkesiyle tanımlar. Böylece rasyonalite, sadece teknik olarak işlerlik gösteren sabit bir yapıya indirgenmekle kalmaz aynı zamanda zihnin doğasına dair indirgemeci bir model olarak sunulur. Düşünme, bağlamdan ve bilinçten soyutlanarak işlemsel mantık içinde temsil edilir ve bu temsil, rasyonalitenin sınırlarını yapay biçimde daraltır. Gaston Bachelard ve John R. Searle, bu sınırlandırmayı farklı felsefi düzlemlerde görünür kılar. Bachelard bilimsel düşüncenin tarihsel kopuşlarla ilerlediğini savunur; Searle ise zihinsel içeriklerin sözdizimsel yapılarla temsil edilemeyeceğini, yönelimsellik ve toplumsal etkileşimle kurulduğunu gösterir. Bu iki düşünce çizgisi, rasyonalitenin sabit bir yapı değil kesintilerle şekillenen, bağlama göre değişen ve ancak akış içinde belirlenen bir süreç olduğunu ortaya koyar. Bu anlayış, “boşluktaki rasyonalite” olarak kavramsallaştırılmakta olan eleştirel bir yaklaşımda somutlaşır. “Boşluktaki rasyonalite”, rasyonaliteyi hesaplamaya indirgenebilir bir yeti olarak görmek yerine zihinsel, toplumsal ve tarihsel etkenlerin iç içe geçtiği karmaşık bir oluş süreci olarak düşünmeye çağırır. Rasyonalitenin zihinsel bağlamdan koparılarak işlemsel ve prosedürel modellere indirgenmesi, onu temsil edilebilir bir yeti olarak sabitlemeye çalışır. Oysa “boşluktaki rasyonalite”, rasyonalitenin daima kendisini kavramave temsil etme biçimlerimizin ötesine taşan bir potansiyele sahip olduğuna dikkat çekerek indirgemeci her tür yaklaşıma karşı, düşünmenin açıklık, belirsizlik ve yenilik içeren doğasını felsefi düzeyde yeniden görünür kılar.
Rationality in the Gap
An Inquiry into the Philosophy of Mind, Language
and Action in Bachelard and Searle
In discussions on the nature of rationality, the dominant role of instrumental
rationality has taken on a new form with the development of
computational approaches in the post-computer era. These approaches
frame the mind as a symbolic processor and define thinking through
algorithmic solvability. As a result, rationality is reduced not only to a
technically functional structure but also to a model that simplifies the
nature of the mind itself. Thought is represented through operational
logic, abstracted from context and consciousness, thereby narrowing
the concept of rationality in an artificial way. Gaston Bachelard and
John R. Searle expose this limitation from distinct philosophical perspectives.
Bachelard emphasizes the discontinuous nature of scientific
progress, while Searle argues that mental content emerges through intentionality
and social interaction rather than syntactic representation.
These two lines of thought challenge the idea that rationality can be
captured by fixed structures or formal rules. Instead, they point to a
process that unfolds through discontinuities, shaped by context and
contingency. This shared concern takes shape in the critical framework
of “rationality in the gap.” This concept proposes that rationality cannot
be confined to a calculable capacity. Rather than being a self-contained
mental faculty, rationality involves a complex interplay of cognitive,
social, and historical factors. Attempts to isolate it within procedural
or computational models overlook its openness and generative potential.
“Rationality in the gap” highlights this excess -rationality’s persistent
tendency to overflow our efforts to define or represent it- and
reasserts, at a philosophical level, the indeterminate, tension-filled, and
context-sensitive nature of thought.
Keywords: History of Philosophy; Rationality; Computational Approaches;
Instrumental Rationality; Bachelard; Searle; Rationality in
Gap
İÇ SAYFALAR
