İnanç esaslarının tespiti, delillendirilmesi ve savunulmasını kendine gaye edinen kelâm ilmine karşı farklı tavırlar sergilenmiştir. Bir grup Hz. Peygamber’in tüm konuları açık bir şekilde beyan ettiğini, itikadî konularda tartışılan hususlarla ilgili Hz. Peygamber ve ilk nesillerden herhangi bir rivayetin aktarılmadığını belirterek inanç alanında yapılan tartışmaların bid‘at olduğunu söylemişler ve kelâm ilmine karşı menfi tutum takınmışlardır. Diğer bir grup ise hem ele aldığı konular itibariyle hem de gerçekleştirmek istediği gaye açısından kelâm ilminin son derece önemli ve vazgeçilmez bir ilim olduğunu savunarak onu diğer ilimlerden üstün tutmuşlardır. Tarih boyunca kelâm ilmine karşı takınılan menfi tavrın en önemli temsilcileri Hanbelî âlimler olmuştur. Kelâma yönelik bu olumsuz tutumu her asırda devam ettirenler olmakla birlikte bu tavır bazı dönemlerde yumuşama eğilimi de göstermiştir. Özellikle Ferrâ ile başlayan ilgili tavır daha sonraki dönemlerde farklı isimler tarafından da devam ettirilmeye çalışılmıştır. VIII. yüzyıla gelindiğinde ise bu eğilimin en önemli temsilcisi olarak karşımıza Necmeddin et-Tûfî çıkmaktadır. O, kelâmın zemmedilmesine karşı çıkarak rivayetlerde yer alan olumsuz ifadelerin sadece bazı hâl ve durumlar için geçerli olduğunu söylemiş, onun meşrû ve şerefli bir ilim olduğunu savunmuştur. Çeşitli nasları da görüşüne delil olarak getiren Tûfî, bu tavrını pratiğe de dökerek Allah’ın varlığı, birliği ve delilleri, zât-sıfat ilişkisi, haberî sıfatların te’vili, ef‘âl-i ibâd, hüsün-kubuh, salah-aslah gibi birçok konuda bağlı bulunduğu düşünce sisteminden ayrışarak bid‘at kabul edilen meseleler hakkında görüş belirtmiştir. Bu anlamda o, yazmış olduğu eserler ve görüşleriyle Hanbelî düşünce içerisinde kelâm algısının dönüşümüne önemli katkıda bulunmuştur.
From Criticism to Defense:
The Transformation of the Hanbali Perception of Kalām
The science of Kalām, which aims to determine, substantiate, and defend
matters of faith, has been met with various attitudes. One group has argued
that the Prophet Muhammad clearly stated all matters and that no
narrations from the Prophet or the first generations have been transmitted
regarding issues debated in matters of faith, thereby declaring such
debates to be bid‘ah and adopting a negative stance toward the science
of kalām. Another group, on the other hand, defended the science of
kalam is extremely important and indispensable science, both in terms
of the topics it addresses and the goals it seeks to achieve, and considered
that it is superior to other sciences. Throughout history, the most
prominent representatives of the negative attitude towards the science
of kalām have been the Ḥanbalī i scholars. Although there have always
been those who maintained this critical stance in every era, a tendency
toward softening this position also emerged during certain periods. The
attitude that began with al-Farrāʾ was continued by different names in
later periods. By the eighth century, the most important representative
of this trend was Najm al-Dīn al-Ṭūfī. He objected to the condemnation
of kalām, arguing that the negative expressions found in sources only
applied under certain conditions. He asserted that kalām is a legitimate
and honorable science. Citing various scriptural evidences to support his
view, al-Ṭūfī also put his approach into practice. He diverged from the
traditional views of his school on many controversial issues -such as the
existence and unity of God and their proofs, the relationship between
God’s essence and attributes, the interpretation (taʾwīl) of anthropomorphic
attributes (ṣifāt khabariyya), human acts (afʿāl al-ʿibād), moral good
and evil (ḥusn-qubḥ), and ṣalāḥ-aṣlaḥ. In this regard, through his writings
and ideas, al-Ṭūfī made significant contributions to the transformation of
the perception of kalām within the Ḥanbalī tradition.
Keywords: Kalām; Hanbalīsm; Tūfī; Reason; İssues of Divinity
İÇ SAYFALAR
