İbn Sînâ, Zorunlu Varlık ile mümkün varlıklar arasındaki ontolojik mübayeneti belirgin kılmak üzere mahiyet ve varlık arasında bir dereceye kadar gerçek bir ayrım yapmış; mümkün varlıklarda varlığın mahiyete sürekli gereken bir araz olduğunu, Zorunlu Varlık’ta ise varlık ve mahiyetin özdeşliğini savunmuştur. Klasik sonrası İslam düşünce geleneğini derinden etkileyen bu teori, felsefî ve kelâmî sistemler içerisinde çeşitli dönüşümlere uğramıştır. Elinizdeki çalışma, İbn Sînâcı mahiyet teorisi etrafında şekillenen bu doktriner dönüşümün kritik eşiklerini, Fahreddin er-Râzî ve Nasîruddin et-Tûsî’nin el-İşârât şerhleri üzerinden tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, başta el-İşârât ve ilgili şerhler olmak üzere, kilit metinlerin Arapça asılları Türkçe tercümeleriyle birlikte aktarılmış ve karşılaştırmalı biçimde incelenmiştir. Çalışmanın ilk bölümü, mahiyetin kurucu unsurları, sebepleri ve itibarları üzerine kapsamlı bir analiz sunmaktadır. İkinci bölümde, varlığın anlamları, sebepleri ve İbn Sînâ’nın ontolojik derecelenme (teşkîkü’l-vücûd) teorisi ele alınmaktadır. Üçüncü bölümde ise mahiyet-varlık ilişkisi, Zorunlu Varlık ve mümkün varlıklar bağlamında tartışılmakta; ayrıca mutlak mahiyetin ontolojik konumuna dair etraflı bir soruşturma yürütülmektedir. Sonuç olarak bu çalışma, mahiyet-varlık ayrımının klasik sonrası İslam metafiziğinde geçirdiği dönüşümleri ana kaynaklar üzerinden izleyerek, İbn Sînâ ve şârihleri ekseninde şekillenen felsefî mirasa dair kapsamlı ve sistematik bir okuma sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler: İslam felsefesi; İbn Sînâ; Mahiyet; Varlık; el-İşârât; Teşkîkü’l-vücûd; Fahreddin er-Râzî; Nasîruddin et-Tûsî
Quiddity and Existence in Avicenna and His Commentators
In order to elucidate the ontological otherness between the Necessary
Existent and contingent existents, Avicenna made a real distinction, to
a certain extent, between quiddity and existence; he maintained that in
contingent existents, existence is an accidental concomitant to quiddity,
whereas in the Necessary Existent, existence and quiddity are identical.
This theory, which profoundly influenced the post-classical Islamic
intellectual tradition, underwent various transformations within philosophical
and theological systems. The present study aims to identify
the critical thresholds of this doctrinal transformation, which centered
on the Avicennian theory of quiddity, through the commentaries on al-
Ishārāt by Fakhr al-Dīn al-Rāzī and Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī. To this end, key
texts -primarily al-Ishārāt and its related commentaries- are presented
in their original Arabic alongside their Turkish translations and are analyzed
comparatively.
The first chapter of the study presents a comprehensive analysis of the
constitutive elements (muqawwimāt) of quiddity, its causes, and its
considerations (iʿtibārāt). The second chapter addresses the senses of
existence, its causes, and Avicenna’s theory of ontological modulation
(tashkīk al-wujūd). The third chapter discusses the relationship between
quiddity and existence in the context of the Necessary Existent and contingent
existents; furthermore, a detailed investigation into the ontological
status of absolute quiddity is conducted.
In conclusion, by tracing the transformations that the distinction of
quiddity and existence underwent in post-classical Islamic metaphysics
through primary sources, this study offers a comprehensive and systematic
reading of the philosophical legacy formed around the axis of
Avicenna and his commentators.
Keywords: Islamic philosophy; Avicenna; Quiddity; Existence; al-
Ishārāt; Tashkīk al-wujūd; Fakhr al-Dīn al-Rāzī; Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī
İÇ SAYFALAR
