Bu akademik çalışma, Kur’an ilimlerinin İbâzî mezhebine mensup müfessirler tarafından nasıl ele alındığını ve yorumlandığını konu edinmektedir. Üç bölümden oluşan eser, hem tarihî hem de metodolojik bir perspektif sunarak İbâzîliğin tefsir literatüründeki yerini ve özgün katkılarını ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Birinci bölümde, İbâzîliğin doğuş süreci, Hâricîlerle olan ilişkisi, itikadî ve siyasî görüşleri detaylı bir şekilde ele alınır. Bu çerçevede, İbâzîliğin Hz. Osman ve Hz. Ali dönemindeki siyasi krizler zemininde şekillendiği, ancak aşırılıktan uzak ve mutedil bir çizgi benimseyerek diğer Hâricî gruplardan ayrıştığı vurgulanır. İbâzîlerin, tarih boyunca hem dışlayıcı “Hâricî” etiketine karşı durduğu hem de kendilerine özgü bir kimlik geliştirdiği belirtilir.
İkinci bölümde klasik ve modern dönemlerde yaşamış İbâzî müfessirler ve tefsir eserleri tanıtılmakta, literatürdeki önemli kaynaklara yer verilmektedir. Hûd b. Muhakkem, Ebu’l-Havârî, Kindî, Ettafeyyiş, Beyyûz, Halîlî gibi isimlerin tefsirleri, eserin temel inceleme malzemesi olarak kullanılmıştır. Bu bölüm, İbâzî tefsir geleneğinin gelişimi ve sürekliliği açısından önemli bilgiler sunmaktadır.
Üçüncü bölüm ise doğrudan Kur’an ilimlerine odaklanmaktadır. Mekkî ve Medenî ayetler, sebeb-i nüzûl, nesih, kıssalar, muhkem ve müteşâbih ayetler, müşkil ayetler, hurûf-ı mukattaa, garîbü’l-Kur’an, mübhemât, i‘câz ve kıraat gibi konular sistematik şekilde ele alınmıştır. Bu başlıklar altında hem klasik ulûmu’l-Kur’an literatürü hem de İbâzî müfessirlerin yaklaşımları karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir.
Altun, çalışmasında hem İbâzî hem de Sünnî kaynakları kullanarak konuya çok yönlü bir bakış açısı sunmaktadır. Tefsir literatüründe sıklıkla atıf yapılan temel Kur’an ilimlerinin İbâzîler tarafından nasıl yorumlandığı detaylı örneklerle desteklenmiş, ayrıca bu yaklaşımların mezhebin genel düşünsel yapısıyla ilişkisi ortaya konmuştur. Çalışma, özellikle günümüzde akademik ilginin artmaya başladığı İbâzî literatürüne katkı sunmayı hedeflemektedir.
Sonuç olarak bu eser, İbâzî tefsir geleneğini merkeze alarak hem mezhebin genel tarihsel seyrini hem de Kur’an ilimlerine yönelik özel yaklaşımını ortaya koyan özgün ve kapsamlı bir araştırmadır. Kur’an’ın doğru anlaşılması bağlamında mezhepler arası karşılaştırmalı tefsir çalışmaları açısından önemli bir boşluğu doldurmaktadır.
This academic study examines how the sciences of the Qur’an are addressed and interpreted by exegetes belonging to the Ibadi sect. Comprising three chapters, the work aims to present both a historical and methodological perspective, thereby highlighting the place of Ibadism in the tafsir literature and its unique contributions.
The first chapter provides a historical background to the emergence of Ibadism, its theological and political foundations, and its distinction from Kharijite extremism. While Ibadis historically stem from the early Kharijite movement, the author emphasizes their moderate stance and rejection of radical tendencies. The text argues that despite being labeled “Kharijite,” Ibadis have developed a unique and independent religious identity throughout Islamic history.
The second chapter introduces the main classical and modern Ibadi exegetes and their tafsir works. These include figures such as Hūd ibn Muḥakkam, Abū al-Ḥawwārī, al-Kindī, al-Tafayyish, al-Bayyūḍ, and al-Khalīlī. Their works form the textual basis for the analysis. This chapter sheds light on the development of Ibadi exegetical tradition and its consistency over time.
The third chapter focuses specifically on key disciplines within Qur’anic sciences: Makki and Madani verses, occasions of revelation (asbāb al-nuzūl), abrogation (naskh), Qur’anic stories (qiṣaṣ), clear and allegorical verses (muḥkam and mutashābih), problematic expressions, disjointed letters (ḥurūf al-muqattaʿa), obscure terms (gharīb), ambiguous references (mubhamāt), inimitability (iʿjāz), and Qur’anic readings (qirāʾāt). Each of these topics is discussed systematically, drawing comparisons between Sunni and Ibadi perspectives.
Altun employs both Sunni and Ibadi sources to offer a nuanced view, highlighting the interpretative methodologies employed by Ibadi scholars. He examines how these scholars engage with complex textual elements of the Qur’an and how their exegetical insights align with or differ from those of mainstream Islamic traditions. The work also examines the impact of theological and political beliefs on interpretative practices.
This book provides an academically rigorous and comprehensive treatment of a relatively underexplored subject in Islamic studies. By examining ten tafsir works from eight Ibadi exegetes, the author not only illustrates the depth of the Ibadi exegetical tradition but also contributes significantly to Qur’anic studies at large.
İÇ SAYFALAR
