Zemahşerî’nin Makâmât adlı bu eseri, yine kendisinin kaleme aldığı, nasihatler ve veciz sözler içeren Nevâbiġu’l-Kelim ve Atvâku’z-Zeheb adlı eserlerinde olduğu gibi tamamen ahlâki değerler üzerine kurulmuş, edebî sanatların yoğun biçimde kullanıldığı, özellikle bedî’ sanatı ve onun alt konusu konumundaki seci’ ile yazılmış kısa ve özlü cümlelerden oluşmaktadır. Zemahşerî’nin eserinde toplam 50 makâme bulunmaktadır. Bu sayıda karar kılması, Zemahşeri’nin, kendisinden önce makâme yazan ve bu alanda duayen kabul edilen Hemedâni ve Harîrî’yi taklit ettiğini göstermektedir. Ancak Zemahşerî’nin makameleri içerdiği edebî sanatlar ve makâme sayısı dışında bu iki alimin makâmelerine benzememektedir. Zemahşeri’nin makâmeleri çoğunlukla kısadır. Süleymaniye Kütüphanesindeki nüsha esas alındığında en kısa makâme yaklaşık bir sayfa olan takva ve itibar makâmeleri, en uzun makâme ise on sayfadan fazla olan eyyâmu’l-arab makâmesidir. Zemahşerî’nin makâmelerinde muhatap yine kendisidir. Nasihatlerini, ikazlarını kendisine yapmakta, bazan da kendini kınayıp ve azarlamaktadır. Kendini ve diğer muhataplarını Allah rızası için ameller yapmaya, dünyanın zevk ve safasından uzak durmaya teşvik etmektedir. Başkalarından, özellikle de devlet ricalinden hediye, bahşiş talep etmenin kötülüğünden bahisle, bunun dalkavukluk ve kula kulluk olduğunu ifade etmekte ve bunu zillet olarak görmektedir. İlim erbâbının takva sahibi olmadıkları sürece bilgilerinin onları kurtaramayacağını, ihlas, samimiyet, doğruluk ve dürüstlüğün hem dünya hem de ahireti kazanmak için esas olduğunun altını çizmektedir. Zemahşerî bu eserinde, tüm edebî birikim ve ustalığını ortya koymakta, Arap Tarihi, Arap Edebiyatı, Arapların gelenek ve görenekleri, atasözleri, sosyal ve kültürel değerleri, savaşları, sevinçleri ve hüzünleri, şiirleri ve nesirleri, giyinmelerinden yemeklerine kadar hayat tarzları ve inanışları hakkında çok önemli bilgiler sunmaktadır. Bunu yaparkende edebî dehası ile Arapların diline ve belagatine olan hakimiyetini gözler önüne sermektedir. Dolayısıyla bu nadide eser Arap Dili ve Tarihi açısından da adeta ansiklopedik bir değere haizdir.
Anahtar Kelimeler: Zemahşerî; Arap Edebiyatı; Makâme; Belagat; İslam Ahlakı.
Zamakhsharī’s Maqāmāt, like his works Nawābiġu’l-Kelim and Atwāku’z-Zeheb, which contain advice and aphorisms, consists of short and concise sentences based entirely on moral values, using literary arts intensively, especially the art of bedī’ and its sub-subject, prose. Zamakhshari’s work contains 50 maqāma in total. The fact that he decided on this number shows that Zamakhshari imitated Hemedānī and al-Khārī, who wrote maqāma before him and who are considered to be doyen in this field. However, Zamakhshari’s maqāmas do not resemble the maqāmas of these two scholars except for the literary arts and the number of maqāmas. Zamakhshari’s maqāmas are mostly short. Based on the copy in Suleymaniye Library, the shortest maqāma is the maqāma of piety and reputation, which is about one page, and the longest maqāma is the maqāma of ayyām al-arab, which is more than ten pages. The addressee in Zamakhshari’s maqāmas is himself. He makes his advice and warnings to himself, and sometimes he condemns and reprimands himself. He encourages himself and his other interlocutors to do deeds for the sake of Allah and to stay away from the pleasures and pleasures of the world. He mentions the evil of demanding gifts and gratuities from others, especially from state officials, and states that this is sycophancy and servitude, and he considers this as humiliation. Zamakhshari emphasises that unless the people of knowledge have piety, their knowledge will not save them, and that ihlas, sincerity, truthfulness and honesty are essential for winning both this world and the hereafter. In this work, Zamakhshari reveals all his literary knowledge and mastery, and provides very important information about Arab history, Arabic literature, Arab customs and traditions, proverbs, social and cultural values, wars, joys and sorrows, poetry and prose, lifestyles and beliefs from dress to food. In doing so, he reveals his literary genius and his command of the Arabic language and eloquence. Therefore, this rare work has an encyclopaedic value in terms of Arabic Language and History.
İÇ SAYFALAR
