Türkiye ve İran’da Yükseköğretim Sistemi -Karşılaştırmalı Bir Yaklaşım-
Bu çalışmanın amacı Türkiye ve İran’ın yükseköğretim sistemlerini karşılaştırmalı bir yaklaşımla incelemektir. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Araştırma Türkiye ve İran’da yükseköğretim kavramları, yükseköğretimin tarihçesi, amacı, yapısı; yükseköğretim de uluslararasılaşma ve yükseköğretim çalışmalarında iki ülkenin dünyadaki konumu bölümlerine yer verilmiştir. Çalışmada şu temel bulgular elde edilmiştir. Türkiye ve İran yüzyıllara dayanan köklü ilişkilere, etkileşime, ortak tarih, inanç, dil, edebiyat, kültür ve sanat ögelerine sahip komşu iki ülkedir. Buna ilaveten her iki ülke son iki asırda (1980’lere kadar) düşünce, siyaset, edebiyat, eğitim ve yükseköğretim alanında benzer modernleşme sürecinden geçmiştir. Türkiye ve İran yükseköğretim tarihinde dikkat çeken farklılıkların ise 1980’lerde her iki ülkede yaşanan siyasal gelişmelerden sonra yaşandığı görülmektedir. Türkiye’de 1980 yılında askerî darbeyle Batıcı, seküler, Kemalist, milliyetçi ve dine oldukça mesafeli bir yönetim iş başına gelirken 1979’da İran’da İslam devrimi gerçekleşmiş ve ardından İslam Cumhuriyeti kurulmuştur. İslam devriminin temel ilkelerine bakıldığında İslamcı, millî-muhafazakâr ve Batı karşıtı olduğu anlaşılmaktadır. Bu durumun doğal bir sonucu olarak 1980’lerden sonra Türkiye ve İran’da yükseköğretim politikalarında farklılıkların daha çok ön plana çıktığı söylenebilir.
Türkiye ve İran yükseköğretim sistemlerinin bireylerin eğitim düzeyini arttırma, ülkenin bilim, araştırma, teknoloji kapasitesini geliştirme, topluma hizmet ve milliyetçilik konularında benzer amaçlara sahip olduğu görülmüştür. Buna karşın dinî yaşam biçimine mesafeli Atatürkçü, laik, Batıcı ve Kemalist bir toplum inşa etmeyi amaçlayan Türkiye ile İslamî ilke, ahlâk ve değerlere bağlı bir toplum inşa etmeyi hedefleyen İran’ın yükseköğretimde felsefi, düşünsel ve ideolojik amaçlar noktasında ayrıştığı görülmüştür.
Yükseköğretim sürecinin birden fazla bakanlık tarafından yürütülmesi, üniversitelerin yapılanmasında meslek yüksekokulu ve enstitü birimlerinin olmaması, açıköğretimde önlisans programlarına yer verilmemesi, buna karşın yüksek lisans ve doktora programlarının bulunması, tek cinsiyetli üniversite veya birimlerin olması, öğrenci seçme sisteminde mahallî kontenjanlı programlara yer verilmesi, yine öğrenci seçme sisteminde dezavantajlı bölgelere ek puan verilmesi, tıp ve sağlık eğitiminin ayrı bir bakanlık nezdinde yürütülmesi gibi uygulamalar İran yükseköğretim sistemini Türkiye yükseköğretim sisteminden ayı- ran yapısal bulgulara işaret etmektedir.
Öğrenci istatistiklerine ilişkin araştırmada elde edilen bulgular ışığında Türkiye’de önlisans öğrencilerinin toplam öğrencilere oranının İran’dan yüksek olduğu, buna karşın İran’da lisans, yüksek lisans ve doktora düzeyindeki öğrencilerin toplam öğrencilere oranının Türkiye’den yüksek olduğu tespit edilmiştir. Mezun öğrenciler için de aynı bulgular elde edilmiştir. Araştırmada edilen diğer bir bulguya göre toplamda, önlisans ve doktora kademelerinde Türkiye’deki kadın öğrenci oranı İran’dan daha yüksek iken lisans ve yüksek lisans kademesinde İran’daki kadın öğrenci oranının Türkiye’den daha yüksek olduğu görülmüştür. Öğretim üyeleri bulgularına göre Türkiye’deki profesör ve doçentlerin toplam öğretim elemanlarına oranı İran’dan yüksek iken İran’daki doktor öğretim üyelerinin toplama oranının ise Türkiye’den daha yüksek olduğu görülmüştür. Cinsiyete dayalı öğretim elemanları bulgularında bütün unvanlarda Türkiye’deki kadın öğretim elemanı oranının İran’dan daha yüksek olduğu tespit edilmiştir.
Bu çalışmada yükseköğretimde uluslararasılaşmaya ilişkin elde edilen bulgularda Türkiye’nin gerek uluslararası öğrenci ve öğretim elemanı hareketliliğin de gerekse tüm uluslararasılaşma göstergelerinde İran’ın çok ilerisinde olduğu görülmüştür.
Bilimsel yayın performansı ve yükseköğretim çalışmalarına ilişkin elde edilen bulgularda İran’ın performans göstergelerinin çoğunlukla Türkiye’den daha iyi olduğu görülmüştür. Ancak genel olarak iki ülkenin birbirine yakın değerlere sahip olduğu bulgusuna da ulaşılmıştır.
AnahtarKelimeler:Yükseköğretim sistemi; Türkiye yükseköğretim sistemi; İran yükseköğretim sistemi; yükseköğretimde uluslararasılaşma; karşılaştırmalı eğitim.
Higher Education System In Turkey And Iran-A Comparative Approach-
The purpose of this study is to examine the higher education systems of Turkey and Iran using a comparative approach. The document analysis method which is one of the qualitative research methods, was used in the study. The research covers the concepts of higher education in Turkey and Iran, the history, objectives, and structure of higher education, the internationalization of higher education, and the global situation of the higher education systems of both countries. The study reached the following key findings. Turkey and Iran are two neigh boring countries with deep-rooted relations, interactions, and shared elements of history, religion, language, literature, culture, and art since many centuries. In addition, over the past two centuries (until the 1980s), both countries have experienced a similar modernization process in thought, politics, literature, education, and higher education. However, notable differences in the history of higher education between Turkey and Iran became evident after the political developments that took place in both countries during the 1980s. In Turkey, a military coup in 1980 brought to power a pro-Western, secular, Kemalist, nationalist government that maintained a considerable distance from religion, whereas in 1979, Iran underwent an Islamic Revolution, leading to the establishment of the Islamic Republic. The fundamental principles of the Islamic Revolution are understood to be Islamist, national-conservative, and antiWestern. Consequently, it can be said that, after the 1980s, differences in higher education policies between Turkey and Iran became more pronounced. The higher education systems in Turkey and Iran share similar objectives, such as raising individuals’ educational levels, developing the country’s capacity in science, research, and technology, serving society, and promoting nationalism. However, while Turkey aimed to build a society that is Atatürkist, secular, Westernoriented, and Kemalist, and distant from religious lifestyles, Iran aims to build a society that adheres to Islamic principles, morality, and values, revealing a divergence in philosophical, intellectual, and ideological goals in higher education. Certain practices distinguish Iran’s higher education system from Turkey’s, including the involvement of multiple ministries in the higher education process, the absence of vocational school and institute units in university structures, the lack of associate degree programs in open education despite the existence of master’s and doctoral programs, the presence of singlegender universities orunits, the inclusion of regional quota programs in the student selection system, additional boosting mark awarded for disadvantaged regions in the student selection system, and the management of medical and health education by a separate ministry. Based on the findings related to student statistics, it was observed that the proportion of associate degree students to total students is higher in Turkey than in Iran, whereas the proportion of undergraduate, master’s, and doctoral students to total students is higher in Iran than in Turkey. Similar findings were obtained for graduate students. Another finding of the study shows that, overall, the proportion of female students at the associate and doctoral levels is higher in Turkey than in Iran, while the proportion of female students at the undergraduate and master’s levels is higher in Iran than in Turkey. Regarding faculty statistics, the proportion of professors and associate professors to total faculty members is higher in Turkey, whereas the proportion of assistant professors is higher in Iran. In terms of gender-based faculty statistics, the propor-tion of female faculty members in all ranks is higher in Turkey than in Iran. In this study, the findings related to the internationalization of higher education showed that Turkey is significantly ahead of Iran in terms of both international student and faculty mobility, as well as all other internationalization indicators. Regarding the findings on scientific publication performance and higher education studies, it was observed that Iran’s performance indicators were generally better than those of Turkey. However, the findings also indicated that the two countries have, overall, similar values.
İÇ SAYFALAR
